Werkplaats Biopolitiek

13 Nov '07 - 1738 W China is hot!

Nu het bedrijfsleven al jaren volop aan het investeren is in China begint de wetenschap langzaam aan ook haar pijlen op China te richten. Of wellicht is het eerder andersom, China doet haar uiterste best om allerlei contacten te leggen en samenwerkingsverbanden te smeden met Westerse wetenschappelijke instituten. Uit allerlei hoeken hoor ik steeds vaker China, niet India of Rusland of welk ander land dan ook. China is hot.

De Rotterdamse Erasmus Universiteit en de Fudan University in Shanghai hebben sinds 2005 een intentieverklaring tot samenwerking ondertekend.

In 2006 heeft dit geleid tot een subsidie van Economische zaken voor het opleiden van Chinese Master studenten in de life-sciences, het opleiden van stafleden, maar ook het opzetten van een cohort studie naar ouderdomsziekten in China. Hierbij worden mensen door de jaren heen gevolgd en onderzocht.

In Wageningen timmert de Universiteit ook al een tijdje flink aan de weg om contacten met China te leggen en te versterken. De WUR heeft inmiddels een nauwe samenwerking met een klein aantal geselecteerde Universiteiten. Je kunt immers niet met iedereen samenwerken, vertelde Jan Fongers me tijdens de koffie. Er komen nu regelmatig studenten uit China bij de WUR promoveren, maar zij werken wel drie van de vier jaren in China.

Vooral Traditionele Chinese Medicijnen (TCM) staan in de belangstelling van bedrijfsleven, wetenschappers en overheden. Binnenkort gaat het Euro-Sino Traditional Chinese Medicine Information Center (ESTIC) officieel geopend worden. 'Het is een informatieplatform voor kennisuitwisseling tussen Europa en China waar zowel westerse als Chinese bedrijven en wetenschappers kennis zullen uitwisselen om de toepassing van TCM in het Westen te bevorderen. Een van de onderdelen van dit centrum zal de toegang zijn tot een uitgebreide TCM database uit China met 170.000 beschrijvingen van de werking van ingrediënten,' aldus de uitnodigingsbrief.

Deze goudkoorts naar samenwerking met China vind ik vooral interessant vanwege de toch wel behoorlijk andere kijk op gezondheid, ziekte en geneeskunst die er in grote delen van China al duizenden jaren heerst. Een aantal van de verschillen in denken komen hieronder aan de orde, evenals de kansen die een integratie van denkwijzen kan betekenen voor de ontwikkeling van de gezondheidszorg hier in het westen.

Holisme

Francis Bacon was een denker met grote invloed die in de 17e eeuw religie heeft weten te scheiden van de wetenschap. Wetenschap ging zich bezig houden met de natuur en met het lichaam, terwijl religie ging over moraal en spiritualiteit (Sheldrake, 1991). Hierdoor werden morele en spirituele kwaliteiten steeds verder aan de natuur en het lichaam onttrokken, resulterend in een steeds mechanistischer wereldbeeld. Descartes was een belangrijke voortrekker van dit beeld. Hij zag de mens als een machine, een apparaat dat uitsluitend bestaat uit een verzameling chemische en mechanische processen.

In het Chinese denken over gezondheid en ziekte is daarentegen nooit zo'n scherp onderscheid gemaakt tussen lichaam en geest. De gezondheid van mensen wordt gezien als het resultaat van een wisselwerking tussen lichamelijke en geestelijke gezondheid. Mensen worden ziek als het lichaam of de geest uit balans raakt. Therapieën zijn vervolgens gericht op het herstellen van de balans, waarbij uit wordt gegaan van de sterke invloed die lichaam op geest kan hebben en andersom. In Chinese geneeswijzen wordt de mens als geheel beschouwd, een holistische benadering. Westerse geneeswijzen zijn vooral succesvol gebleken in het wegnemen van specifieke klachten of acute problemen.

Een gevolg van het verschil tussen een holistische en een reductionistische benadering is de manier waarop geneeskunst zich ontwikkelt. In het Westen worden vooral medicijnen gemaakt die op een doel molecuul inwerken bij iedereen met een bepaalde ziekte. Het medicijn dient bij een merendeel van de mensen met die ziekte te werken, anders wordt het niet toegelaten op de markt. Medicijnen bestaan daarnaast vaak uit slechts één werkzame stof, die dus ook maar ingrijpt op één molecuul of reactie in het lichaam.

Traditionele Chinese Geneeswijzen zoals kruiden worden heel anders gebruikt. Deze kruiden bevatten een veelheid aan componenten die juist samen een bepaalde werking hebben. Er is bewust voor gekozen niet de afzonderlijke componenten uit de kruiden te halen en hier pillen van te maken. Juist de synergie tussen alle componenten maakt dat het medicijn werkt. Daarnaast is er veel meer een individuele benadering van patiënten, niet elk kruid hoeft bij iedereen te werken.

De werking van Ginkgo biloba is een mooi voorbeeld van het verschil in benadering tussen west en oost. TNO diende een groep proefpersonen Ginkgo biloba toe en mat de effecten ervan op de bloeddruk. Ginkgo wordt in China al duizenden jaren gebruikt tegen bijvoorbeeld hoge bloeddruk. Het resultaat van het TNO experiment was dat er bij de helft van de proefpersonen geen effect op de bloeddruk werd gemeten, bij een kwart een bloeddrukverlagend effect en bij een kwart zelfs een bloeddruk verhogend effect. Een westerse farmaceut zou zeggen dat Ginkgo geen aanwijsbaar positief effect heeft en dus waardeloos is. Kijken we echter iets beter naar de proefpersonen, dan zien we dat de mensen waarbij een bloeddruk verlagend effect werd gemeten bij aanvang een te hoge bloeddruk hadden. De mensen waarbij Ginkgo de bloeddruk verhoogde hadden een te lage bloeddruk bij aanvang. De mensen waarbij geen effect werd gemeten hadden een normale bloeddruk. De conclusie is dat Ginkgo de bloeddruk normaliseert! De westerse manier van farmacie bedrijven heeft weinig mogelijkheden dergelijke effecten te ontdekken, terwijl het eigenlijk precies een effect is dat we willen.

Dit verschil tussen een mechanistische en holistische benadering lijkt op het eerste gezicht onoverbrugbaar. Er zijn echter technologische en wetenschappelijke ontwikkelingen die het Westen en Oosten dichter bij elkaar kunnen brengen. Maar eerst nog iets over culturele verschillen tussen China en het Westen.

Confucianisme

Confucianisme blijkt een heet hangijzer te zijn in discussies over bio-ethiek. Tijdens een symposium op 5 november over een China Nederland uitwisseling van bio-ethici ontstond een discussie met de Chinese bio-ethici over de rol van confucianisme in de wetenschap en bio-ethiek. Prof. Renzong Qui vertelde bijvoorbeeld hoe het respect voor senioren heeft kunnen leiden tot de stamcel fraude van de Koreaanse 'kloonkoning' dr. Hwang (zie: Kloonkoningsdrama, http://www.biopolitiek.nl/pivot/entry.php?id=314#body). Kritische vragen van een jongere wetenschapper in zijn groep werden niet gewaardeerd en genegeerd. Door zijn status in de groep kon Hwang zijn gang gaan.

Een andere interessante kwestie is de discussie over toestemming vragen voor het meewerken aan wetenschappelijk onderzoek of het krijgen van een behandeling. Nu is het zo dat de familie toestemming moet geven, naast de persoon zelf. Het belang van de familie komt voort uit het confucianisme. Qui vindt evenals de andere aanwezige Chinese bio-ethici dat er een nieuwe balans moet worden gevonden tussen de zeggenschap van de familie en van het individu. Op dit moment, zegt Qui, moet het individu meer aandacht krijgen. Bovendien is Qui kritisch op de rol van de familie, omdat hier vaak zeer hiërarchische verhoudingen spelen. Vrouwen staan bijvoorbeeld onderaan de ladder.

Wel werd er op gewezen dat confucianisme op verschillende manieren geïnterpreteerd kan worden. Het Westen slaat wel eens door door China te presenteren als een 'familisme', een samenleving waarin de familie de hoogste macht is. Dit geeft een verkeerd beeld van China, evenals beelden als 'het wilde oosten' waar allerlei schimmige proeven zonder toetsing mogelijk zouden zijn. Ook de een kind politiek van China is voor veel mensen een doorn in het oog. Qui ziet het anders: 'Je zou ook kunnen zeggen Het wilde westen.' Het is niet zo dat in China zomaar alles mogelijk is, en in het westen geen 'wilde' dingen gebeuren. Prof Rob Verpoorte zette op treffende manier de twee gezondheidssystemen tegenover elkaar: 'in China bestaat een systeem met 5000 jaren ervaring, terwijl in het westen medicijnen van de markt worden gehaald omdat er teveel doden bij vallen.'* Tenslotte wijst Qui erop dat er niet zoiets bestaat als de 'Aziatische Waarden', gezien de enorme diversiteit aan bevolkingsgroepen, religies en levensbeschouwingen.

Fusie van Westerse en Oosterse geneeskunsten

Het aantal nieuwe medicijnen op de Amerikaanse markt neemt ieder jaar af, terwijl de kosten voor onderzoek en ontwikkeling in de farmaceutische industrie de pan uit rijzen. Steeds vaker wordt dan ook de economische toekomst van de farmaceutische industrie ter discussie gesteld. De farmaceutische industrie is naarstig op zoek naar manieren om de huidige crisis te overleven en zou wel eens baat kunnen hebben bij de kennis die in China door de eeuwen heen is vergaard.

Systeem biologie, een nieuwe ontwikkeling in wetenschappelijk denken, lijkt de brug tussen Oosten en Westen te kunnen slaan. Met moderne technologieën als genomics, proteomics en metabolomics wordt het mogelijk de mens meer als een complex systeem te beschouwen. Het wordt mogelijk persoonlijke profielen van genen, eiwitten en metabolieten te gaan vergelijken tussen gezonde en zieke mensen. Daarnaast kunnen veranderingen in deze profielen gemeten worden als reactie op bijvoorbeeld een kruiden preparaat (van der Greef, 2005).

Zowel China als het Westen ziet deze systeem benadering als een kans Traditionele Chinese medicijnen te moderniseren en toegankelijk te maken voor Westerse markten. In deze benadering wordt bijvoorbeeld genomics niet gebruikt om een enkel gen verantwoordelijk te stellen voor een zekere ziekte, waarna de ontwikkeling van gentherapie of een gen-test kan volgen. In plaats hiervan wordt juist gekeken naar grote hoeveelheden lichaams-stoffen tegelijk. Hiermee wordt het reductionistische pad verlaten op zoek naar een meer holistische benadering. Er komen mogelijkheden deze meer holistische visies op de mens, gezondheid, ziekten en geneeskunde te integreren in Westerse geneeskundige praktijken. Het zou heel mooi zijn als verschillende geneeswijzen naast elkaar kunnen bestaan.

Het is interessant om deze interacties tussen China en Nederland op de voet te volgen. Hopelijk kunnen we van China leren een gezondheidszorg systeem in te richten waarmee we beter om kunnen leren gaan met chronische aandoeningen en waarbij meer aandacht is voor het gezond houden van mensen. Het erkennen van een relatie tussen lichaam en geest kan daarnaast licht werpen op bijvoorbeeld placebo effecten, maar ook meer aandacht scheppen voor het zelfhelende vermogen van het lichaam. Het geeft te denken dat een Chinese arts niet betaald krijgt voor het aantal behandelingen, maar voor het aantal aan hem of haar toevertrouwde mensen dat gezond is.

Noten:

* Rob Verpoorte tijdens een presentatie bij de opening van het Euro-Sino Traditional Chinese Medicine Information Center in Den Haag op 12 november, www.tcminformation.eu.

Bronnen:

Sheldrake, R. (1991) 'The rebirth of nature' in: Park Street Press: Rochester.

Van der Greef, J. (2005) 'Rescuing drug discovery: in vivo systems pathology and systems pharmacology' in: Nature reviews, vol 4, pp. 961-967.