Nieuws

Home

Zoek!

Biopolitiek Nieuwsbrief

[Biopolitiek] Volledig

10 Apr '08 - [Biopolitiek 100] Verandering
30 Dec '07 - [Biopolitiek 99] Bevolking: probleem of oplossing
14 Nov '07 - [Biopolitiek 98] Chinese geneeswijzen & beloning voor organen
03 Nov '07 - [Biopolitiek 97] Het etnisch lichaam voorbij
01 Okt '07 - [Biopolitiek 96] Technologie-gesprekken
07 Sep '07 - Leven maken

Teksten

Genomics
Nanotechnologie
Voortplantingstechnologie
Transplantatie
Biomateriaal
Bio-ethiek
Genetische verbeteringstechnologie
Euthanasie
'Over'bevolking
Biologisch determinisme
Mens & Machine
Marktwerking in de zorg
Bedrijven
Akties

Werkplaats Biopolitiek

Over Werkplaats Biopolitiek

Verder lezen

Kalender
BioBrief, oude uitgaven
Biotechnologie archief NoGen
Helix publicaties
Recensies
Links

Discussie

Mail ons
28 Dec '04 - Discussiepagina

Archieven

01 Jan - 31 Dec 2011
01 Jan - 31 Dec 2007
01 Jan - 31 Dec 2006
01 Jan - 31 Dec 2005
01 Jan - 31 Dec 2004
01 Jan - 31 Dec 2003
01 Jan - 31 Dec 2002
01 Jan - 31 Dec 2001
01 Jan - 31 Dec 2000
01 Jan - 31 Dec 1999
01 Jan - 31 Dec 1998
01 Jan - 31 Dec 1997
01 Jan - 31 Dec 1996
01 Jan - 31 Dec 1995
01 Jan - 31 Dec 1994

Colofon

Werkplaats Biopolitiek
Burgtstraat 3
6701 DA Wageningen
tel.: 0317 - 423588
fax: 0317 - 450144
info(at)biopolitiek.nl

De inkomsten van de werkplaats bestaan voornamelijk uit giften. Wij kunnen uw steun erg goed gebruiken. Giften kunt u storten op:
giro: 1729278
van NoGen in Wageningen.

Aftrekbaar van de belasting zijn giften aan de stichting Diskussie over Biotechnologie (stg DOB), de rechtsvorm waar Werkplaats Biopolitiek onder valt. Het gironummer van stg DOB, eveneens in Wageningen, is 3087127.

Werkplaats Biopolitiek is een onderdeel van het Politiek Infocentrum Wageningen. Andere groepen die er werkzaam zijn zijn: het inheemse volkeren archief 'de Ekster en de Olifant', 'illegalen' ondersteuning en opvang 'Vluchtelingen Onder Dak', Biotechnologie archief NoGen en 'Werkgroep Xenotransplantatie Vraagstukken'.
Wilt u eens komen kijken, mail of bel even voor een afspraak.

Maillijst: nieuws(at)biopolitiek.nl

-->

06 Apr '07 - 2973 W [Biopolitiek 87] Vreten en genen

-------------------------------------------------------------------------------
Nieuws(at)biopolitiek.nl, nummer 87, 6 april 2007
--------------------------------------------------------------------------------
[Biopolitiek 87]


www.biopolitiek.nl

NIEUWS
1. Intro
2. Genetische intimidatie
3. Van thermometer tot dna-test
4. Abonneren op deze mailinglijst?


--------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1. Intro:

U kent vast het verschil tussen een thermometer en een dna test. Maar kent u ook de overeenkomst? Genetische diagnostiek is evenals de thermometer een meet techniek. Er wordt informatie gemeten, die vergeleken kan worden met andere metingen. Hierdoor is de genetica steeds meer een statistische wetenschap geworden, waarin voorspellingen kunnen worden gedaan over kansen om bepaalde ziekten te krijgen.

Dik, 'obees', extreem overgewicht ontwikkelen bijvoorbeeld. Gisteravond werd ik ge-intimideerd. Een wetenschapper van het Rudolf Magnus Instituut, Roger Adan, overstelpte mij en een horde studenten met bewijzen dat dik worden in de genen zit. Toepassing van Adans onderzoek zou liggen in de mogelijkheid 'individueel advies' over voedsel inname te geven aan te dikke mensen. Een genenpaspoort ziet Adan daarom erg zitten. Over tien jaar zal dat er wel zijn voor 100 euro per persoon, denkt hij. Adan ziet nog wel een 'ethische kwestie' over hoe verzekeraars hiervan gebruik gaan maken.

------------------------------------------------------------------------------------------------------

Ook te lezen op: http://biopolitiek.nl/pivot/entry.php?id=421#body


2. Genetische intimidatie


Gisteravond werd ik ge-intimideerd. Een wetenschapper van het Rudolf Magnus Instituut overstelpte mij en een horde studenten met bewijzen dat dik worden in de genen zit. Tweeling-onderzoek bewijst dat ......

proeven met ratten bewijzen dat ...... , onderzoek met dikke vrouwen van wie we het dna hadden uit onderzoek naar de relatie borstkanker en dikheid wijst uit dat ...... Roger Adan van het Rudolf Magnus Instituut voor Neurowetenschappen ondersteunde visueel zijn betoog met een filmpje van een een-eiige tweeling, schema`s van biologische processen en uiteraard de onvermijdelijke statistieken. Adan, 'uitvinder van een anorexia-gen' zoals hij in het Utrechts Universiteitsblad (1) werd genoemd, stelde ons als wetenschappelijke waarheid voor dat er onder mensen drie biologisch bepaalde processen in de hersenen spelen: mensen die een probleem hebben met verzadiging (te grote porties), mensen die snack-lust hebben (steeds weer iets willen eten) en mensen die door zien en ruiken van voedsel nog wat lekkers nemen.

In 2004 won Roger Adan de NVF – Organon Prijs voor Farmacologie. Zijn onderzoek gaat tot - commercieel zeer interessante, JB – medicijnen leiden, lezen we in het persbericht over de uitreiking van de prijs: 'Leidraad bij zijn farmacologisch onderzoek is zijn overtuiging dat kennis omtrent G-eiwit gekoppelde receptoren en hun precieze rol bij fysiologische processen zal leiden tot nieuwe drug targets en uiteindelijk tot nieuwe geneesmiddelen. Het onderzoek van Prof. Adan richt zich op eetgedrag en energiemetabolisme, in het bijzonder de regulatie daarvan door het centrale zenuwstelsel, en op eetstoornissen zoals obesitas en anorexia nervosa'.

Op deze avond van Studium Generale van de Wageningse Universiteit werd alles als bewezen gepresenteerd. Omdat ik geen medisch bioloog ben, kon ik op Adan`s technisch vlak moeilijk kritische vragen stellen. Ik was bang niet precies aan te kunnen geven wat er ook alweer precies voor kritieken op tweeling onderzoek waren en dan als niet deskundig criticus (zeg maar een zeur die niet weet waarover hij het heeft) aan de kant te worden gezet. Ook vroeg ik me af hoe representatief de bewijzen uit Adans onderzoek zijn en hoe doorslaggevend hun betekenis. Zo lijkt een toename van een bepaald gedrag met 100% veel, maar als het gaat om een stijding van 0,001 naar 0,002 % binnen een bevolking, dan is de betekenis ervan misschien toch niet zo groot.


Genetisch voedingspaspoort

Door Adans anderhalf uur durend betoog verdween iedere sociale benadering van eten. Eten heeft toch een culturele betekenis? En zit het in mijn genen dat ik me in gezelschap inhoud, maar alleen thuis te veel eet? Toepassing van Adans onderzoek zou liggen in de mogelijkheid 'individueel advies' over voedsel inname te geven aan te dikke mensen. Een genenpaspoort ziet Adan daarom erg zitten. Over tien jaar zal dat er wel zijn voor 100 euro per persoon. Hij ziet nog wel een 'ethische kwestie' over hoe verzekeraars hiervan gebruik gaan maken. Interpretatie van het genetisch paspoort kan nog wel dertig jaar duren. Mede daarom maakt Adan zich nu nog niet al te druk over de effecten van zo`n genetisch (voedings)paspoort.

Ik zei dat ik liever juist naar de collectieve kant van de zaak kijk. Er is zoveel aanbod aan lekkere dingen en beweging is als onderdeel van vooruitgang zo makkelijk te vermijden. Adan ziet dit ook wel, zijn zoontje kan op school in de kantine voor 80 cent een kroket kopen, vertelde hij afkeurend. Adans conclusie is dat de mens niet evolutionair is aangepast aan het westerse leefpatroon met veel calorie aanbod en lage verbranding en dat het dus logisch is dat mensen dik worden. De hersenen stimuleren dit gedrag.

 

pilletje

Met gebruik van genetische kennis denkt Adan het probleem van extreem overgewicht te lijf te kunnen gaan. Pillen die gedrag veranderen, of die vet sneller doen verbranden, ziet hij als mogelijkheid, alleen zijn ze nog niet uitgevonden (zonder bijwerkingen althans). Genetische voedingspaspoorten zullen mensen gaan helpen in te zien welk soort type over-eter ze zijn en 'met een personal coach' kunnen ze dan hun eetgedrag leren aanpassen. Voor verzekeraars zou dit interessant zijn omdat mensen met extreem overgewicht vaak diabetis en andere kostenopdrijvers ontwikkelen.

Ik uitte (niet meer ge-intimideerd) de vrees dat juist mensen met weinig geld last zullen krijgen van zo`n genetisch voedingspaspoort. Er zijn immers al uitspraken van verzekeraars dat mensen die zich niet gezond gedragen financieel gestraft zouden moeten worden. Bij herhaaldelijk niet opvolgen van aanwijzingen zou men een eventuele hartoperatie zelf moeten betalen, volgens AXA voorman Van Loon (2).

Arme mensen hebben vaak het ongezondste werk, kopen vaak bij de Aldi en niet biologisch, leven vaak in een cultuur waar gezond eten niet zo speelt. Zo`n genenpaspoort geeft verzekeraars een middel in handen ze ook nog eens op te zadelen met hogere ziektekosten als/omdat ze aanwijzingen voor gezond leven niet opvolgen.

Tja, dat is een ethische kwestie, zoals ik al zei, zei Adan. En daar ging hij duidelijk niet over.

Ik verbaasde me erover dat een echt ethische kwestie geen moment aan bod kwam: Iedereen heeft het over duurzaamheid en klimaatverandering, maar dat er gigantisch met voedsel over de aarde wordt gesleept richting westen waar obesitas om zich heen grijpt, is geen item op zo`n avond. Het maakt een discussie er ook niet gemakkelijker op. Genetische en andere biologische bewijzen zijn gemakkelijker waarheden. Het probleem obesitas wordt zo ge-individualiseerd, in plaats van gepolitiseerd.

Lekker eten en met een pilletje erbij toch slank blijven, daar vinden veel partijen elkaar: consument, supermarkt en farmacie. Jammer dat dat pilletje er nog steeds niet is?


Jeroen Breekveldt


  1. Utrechtse onderzoeker vindt 'anorexia-gen', Rinze Benedictus, 2001 , http://www.ublad.uu.nl/WebObjects/UOL.woa/1/wa/Ublad/archief?id=1017292

(2) 'Na een gezondheidscheck krijg je een groen, oranje of rood stickertje. Rood is de gevarenzone en zo iemand krijgt adviezen om zijn leefstijl te veranderen. Niet roken, minder eten, meer bewegen dus. Als bij de volgende controles blijkt dat de adviezen niet zijn opgevolgd, moet dat consequenties hebben. Ook financieel'. Een levensreddende hartoperatie – en alles wat er verder bij komt kijken - zal diegene volgens Van Loon dan zelf moeten betalen. 'Dat loopt inderdaad al gauw in de tienduizenden euro`s maar dat is dan de consequentie. Waarom zou de samenleving moeten opdraaien voor iemand die willens en wetens zijn lichaam verwoest?'

zie: 'Zelfmanagement tegen hoge ziektekosten?', Jeroen Breekveldt, 2006 http://biopolitiek.nl/pivot/entry.php?id=324

 

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Ook te lezen op: http://biopolitiek.nl/pivot/entry.php?id=420#body

3. Voorspellende geneeskunde

Van thermometer tot dna-test

De gezondheidszorg wordt tegenwoordig steeds vaker besproken in termen van twee elkaar aanvullende domeinen: de curatieve zorg die zich richt op het genezen van ziekten en herstellen van afwijkingen, en de preventieve zorg die zich richt op het voorkomen van ziekten en afwijkingen. Beide domeinen kennen een eigen geschiedenis van technologische ontwikkelingen. Een moderne invulling van het domein preventieve zorg heeft vorm gekregen door de ontwikkeling van de voorspellende geneeskunde met als instrument onder andere de DNA diagnostiek.

In dit artikel wil ik de overeenkomsten laten zien tussen de geschiedenis van technologische ontwikkelingen in de curatieve zorg en de technologische ontwikkelingen rond de voorspellende geneeskunde, in het bijzonder de DNA diagnostiek. Mijn hypothese is dat de geschiedenis van deze twee ontwikkelingen opvallende gelijkenissen vertoont, en dat beide ontwikkelingen gevormd werden en worden door dezelfde idealen en visies.


Veranderende relatie tussen patient en arts (van patient naar ziekte)

Reiser laat in zijn boek 'Medicine and the reign of technology' zien hoe de relatie tussen arts en patient in de loop der eeuwen verandert. In de 19e eeuw hebben artsen verschillende stadia doorlopen: 'van directe communicatie met de ervaringen van hun patienten, gebaseerd op verbale informatie verzamelings technieken, naar directe communicatie met het lichaam van de patient met fysieke onderzoeks technieken, naar een indirecte verbinding met zowel ervaringen als het lichaam van patienten door machines en technische experts' (Reiser 1978). Bij dit laatste stadium wordt het voor het eerst mogelijk het vergaren van kennis over de patient uit te besteden aan iemand anders, iemand die het instrument kan bedienen.

Uitvindingen op het gebied van medische technologie laten zien hoe deze afstand tussen arts en patient steeds groter wordt. De stethoscoop maakte het mogelijk letterlijk op een afstand geluiden waar te nemen in het lichaam van de patient. Voor de komst van de stethoscoop werden diagnoses vooral gebaseerd op de verhalen van de patient en uiterlijk waarneembare kenmerken. Om iets te weten te komen over processen in het lichaam kon de arts bijvoorbeeld een oor tegen de patient leggen, wat eigenlijk niet kon vanwege zijn positie als arts en om ongemakkelijke gevoelens bij de patient te voorkomen. Laennec maakte op een dag in 1816 geschiedenis tijdens het onderzoeken van een jonge vrouw met een raadselachtige hartkwaal. Haar geslacht en leeftijd maakte het onmogelijk een oor tegen haar borst te leggen, waarna hij in een helder moment een paar vellen papier oprolde en daarmee haar borst beluisterde. Niet alleen de stethoscoop was hiermee geboren, ook kon zich een verzameling kennis ontwikkelen rond dergelijke waarnemingen.

Toen de roerige ontwikkeling van instrumenten om temperatuur te meten een geschikt instrument voor medische toepassingen opleverde, werd deze niet meteen met open armen ontvangen. Wunderlich moest eerst een studie naar 25.000 patienten publiceren voordat het instrument geaccepteerd kon raken. De thermometer had verschillende effecten op de medisch praktijk. Ten eerste was er voor het gebruik van een thermometer maar een beperkte geneeskundige kennis vereist, wat bij een stethoscoop wel nodig was. Ten tweede is een thermometer in staat een eigenschap van de patient te meten en een grootheid te geven. Temperatuur is een kwantificeerbare en dus vergelijkbare grootheid. Ten derde ontstond er met temperatuur als maat een mogelijkheid patienten onderling te vergelijken, maar ook de mogelijkheid een normale, gezonde toestand vast te stellen. Statistiek en hieruit voort vloeiende normalisering werd praktijk. Ten vierde kan het gebruik van een thermometer makkelijk uitbesteed worden aan een assistent, zonder uitgebreide medische kennis.

Niet alleen ontstond er met de thermometer de mogelijkheid iets over de patient te weten te komen, zonder dat er een arts aan te pas kwam. Temperatuur als diagnostisch kenmerk verving ook ten dele andere vormen van kennis vergaren waarbij de expertise en ervaring van de arts ingezet moest worden. Voor het gebruik van een stethoscoop en het waarnemen van de verschillende geluiden op verschillende locaties is een behoorlijke kennis en ervaring van de arts noodzakelijk. Een thermometer gaf een eenduidige uitslag, de arts hoefde alleen de uitslag nog te interpreteren. Dit leidde dan ook tot verzet onder groepen artsen. Onder andere door het toenemende gebruik van de thermometer verschoof de blik van artsen van een totaal beeld van de patient naar individuele symptomen. Verhalen maakten plaats voor kwantificeerbare eenheden. Het genezen van een mens maakte plaats voor het behandelen van een ziekte.

Voorspellende geneeskunde

Tijdens de ontwikkeling van voorspellende geneeskunde lijken vergelijkbare veranderingen plaats te hebben gevonden. De oude Grieken dachten bijvoorbeeld na over hoe eigenschappen doorgegeven konden worden van ouders naar kinderen. Dit ging om uiterlijk waarneembare kenmerken en eigenschappen van mensen. Aristoteles schrijft bijvoorbeeld in zijn Historia Animalia: 'Van misvormde ouders komen misvormde kinderen, verlamden van verlamden en blinden van blinden, en, algemeen gesproken, kinderen erven van alles wat eigenaardig is in hun ouders en worden geboren met vergelijkbare kenmerken als sproeten en littekens.' Vervolgens zwakt hij deze stellige woorden wat af. 'Deze voorvallen zijn echter zeldzaam; want de kinderen van kreupelen zijn vaak gezond ... hoewel kinderen het meest op hun voorouders lijken, komt het soms voor dat er geen duidelijke overeenkomsten zijn...' (Coonen 1956).

Observatie is nog steeds een belangrijk onderdeel van het onderzoeken van erfelijkheid van eigenschappen en afwijkingen. Bepaalde ziekten of afwijkingen lijken vaak in families meerdere malen voor te komen. Dergelijke kennis is vaak ook bekend binnen een familie. Tegenwoordig kennen we een geavanceerde genetische diagnostiche praktijk waarmee de aanwezigheid van allerlei genen vastgesteld kan worden. Toch spelen daarnaast familie geschiedenissen nog steeds een belangrijke rol in de genetische counseling praktijk.

Echter de kennis afkomstig van familie geschiedenissen en van genetische diagnostiek is van een compleet andere aard. Terwijl familie geschiedenissen door mensen waargenomen observaties opleveren, levert genetische diagnostiek kennis op in de vorm van gemeten aan- of afwezigheid van zogenaamde 'genen'. Het gaat hier dus over gemeten kennis door een apparaat, die niet altijd gecontrolleerd kan worden door een menselijke observatie. Genetische kennis maakt het dus mogelijk dat iemand wel een gen heeft voor een ziekte, maar zich op dat moment helemaal niet ziek voelt.

In dit laatste opzicht zijn genetische diagnostische technologieen te vergelijken met de thermometer. Beide technologieen maakten het mogelijk een nieuw soort kennis te vergaren over een patient, die los staat van een arts als menselijke waarnemer. Een thermometer is eenvoudig door een assistent, of door de zieke zelf te gebruiken en af te lezen. Zo ook kan een verpleegkundige bloed afnemen voor een genetische test, en wordt de uitslag in een laboratorium bepaald. Daarnaast komen er steeds meer zelf-tests op de markt, waarbij mensen thuis met een beetje wangslijmvlies allerlei informatie over hun genen kunnen inwinnen.

Genetische diagnostiek is evenals de thermometer een meet techniek. Er wordt informatie gemeten, die vergeleken kan worden met andere metingen. Hierdoor is de genetica steeds meer een statistische wetenschap geworden, waarin voorspellingen kunnen worden gedaan over kansen om bepaalde ziekten te krijgen. Maar de statistiek heeft ook hier een normaliserend karakter. Toenemende genetische kennis geeft ook aan welke genen 'normaal' zijn, en welke genen voorspellers zijn van ziekten en afwijkingen. Als gevolg kunnen mensen met afwijkende genen uitgesloten worden van bijvoorbeeld verzekeringen of bepaald werk, terwijl deze mensen nog helemaal geen ziektebeeld vertonen. Een kans op een ziekte is genoeg om mensen uit te sluiten.


Paradigma

Zowel de geschiedenis van de geneeskunde als die van genetische diagnostiek laten dezelfde soort veranderingen zien. Ten eerste verschuift de beschouwing van de patient als persoon naar een beschouwing van de patient als ziekte. Er wordt minder gekeken hoe de patient geholpen kan worden, maar meer naar hoe een ziekte genezen kan worden. We kunnen dit een reductionistische kijk op gezondheid en ziekte noemen.

Hoewel dit reductionistische paradigma ingezet wordt in de geneeskunde, zien we de effecten ervan terug in de recente ontwikkelingen in de genetische diagnostiek. Familie geschiedenissen maken plaats voor genetische diagnostiek. Met deze diagnostiek verschuift ook het object van maatregelen naar de genen. De redenering is dat we door genen te genezen, of te vervangen door goede genen, ook een ziekte kunnen genezen, en daarmee de patient beter kunnen maken. Ook kunnen allerlei sociaal minder gewenste eigenschappen die in de genen zouden liggen uitgeschakeld kunnen worden. In plaats van mensen te zien als sociale wezens met allerlei mogelijkheden in zich om te veranderen, worden mensen vaker gezien als verzamelingen genen die alleen door technisch ingrijpen veranderd kunnen worden.

De gelijksoortige geschiedenis laat tevens zien hoe technologische ontwikkelingen bepaald worden door de idealen en visies van de samenleving waarin de technologieen ontwikkeld worden. Doordat een reductionistische visie op gezondheid en ziekte en op de medische wetenschap zich heeft ontwikkeld, is het niet meer dan logisch dat de voorspellende geneeskunde zich op een vergelijkbare wijze ontwikkelt. Echter dit hoeft niet noodzakelijk zo te gaan. Ook al liggen de machtsverhoudingen duidelijk in het voordeel van het reductionistische paradigma, er zijn altijd tegen geluiden die andere visies en idealen naar voren brengen. Het is de kunst ons niet neer te leggen bij de ontwikkeling van technologieen, maar te proberen technologieen op een andere manier vorm te geven en op andere wijzen in te zetten.


Herman van Wietmarschen


Bronnen:

Coonen LP (1956), 'Protogenetics from Adam to Athens,' in: the scientific monthly, vol 83(2), p 57-65.

Reiser SJ (1978), 'Medicine and the reign of technology,' Cambridge University Press.

-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

4. Abonneren op deze mailinglijst?

U kunt zich kosteloos abonneren op deze lijst door een mailtje te sturen naar nieuws(at)biopolitiek.nl. We zullen ongeveer een maal per twee weken een mailtje versturen met meestal twee artikelen. Het verspreiden van informatie op deze lijst is voorlopig voorbehouden aan Werkplaats Biopolitiek. We zijn altijd geinteresseerd in reacties, deze kunnen gestuurd worden naar nieuws(at)biopolitiek.nl. Bovendien ontvangen we voor de nieuwslijst graag aankondigingen, berichten en voorstellen voor werkprogramma's. Vooralsnog willen wij bekijken welke berichten we via de nieuwslijst verspreiden.

Suggesties voor andere mensen en of organisaties die geinteresseerd zouden kunnen zijn in deze maillijst zijn van harte welkom.

Afmelden kan door een mailtje te sturen naar nieuws(at)biopolitiek.nl o.v.v. 'afmelden'.

Onderwerpen van de vorige uitgaven van de nieuwsbrief [Biopolitiek] zijn te zien op: http://www.biopolitiek.nl/pivot/archive.php?c=Biopolitiek en waren onder andere:


70. Protest
71. Uitsluiting

72. Kostenbesparing?

73. Rammelen aan de poort van de gezondheidsfabriek

74. Maatschappelijkverantwoord wetenschappen

75. Consumenten & Producenten

76. Ernstig gehandicapt, oud of illegaal

77. Schizofrenie & orgaanwerving

78. Biobankiers & lichaams-technologie

79. Onderhuidse politiek

    80. Ethiek Raad & Lifelines Biobank

    81. Eugenetische Selectie

  1. (on)gewenste lichaamsdelen

  2. Weefselplantages & Robot Zoo

  3. Zorg voor illegalen, niet voor genen

  4. Dank u voor ons hart & demonstratie vrouwendag

  5. Beeldvorming