Werkplaats Biopolitiek

11 Jan '06 - 1210 W Kloonkoningsdrama

Wat een drama speelde zich af in Zuid Korea; een ware slachting onder de plaatselijke kloonbrigade. Een meestal veronachtzaamd thema leidde de ondergang in van kloonkoning Hwang Woo Suk: de herkomst van de gebruikte eicellen.

Alle Zuid-Koreaanse 'doorbraken' op kloongebied staan opeens op losse schroeven. Van alle doorbraken is weinig tot niets meer over nu blijkt dat Dr. Hwang Woo Suk fraude heeft gepleegd door resultaten te claimen die niet werkelijk bereikt zijn. Dit roept minstens twee vragen op. Is de stamcel-technologie wel zo veelbelovend als ze zich presenteerde en waar zijn nu al die wetenschappers en lobby-groepen die een potentiele markt van '100 miljoen patienten' voorspelden ten tijde van de 'doorbraken' (1).
Een ander, vreemd genoeg meestal onbesproken, probleem rond het klonen was het begin van het koningsdrama: de herkomst van de voor het onderzoek benodigde eicellen.
Voor het therapeutisch klonen zijn veel eicellen nodig, die alleen van vrouwen kunnen worden verkregen. Voor de ene gekloonde stamcel die het Koreaanse team, geleid door Dr. Hwang Woo Suk van de Seoul National University, in februari 2004 aan de wereldpers toonde zijn 242 eicellen van 16 verschillende vrouwen verbruikt.

Extremely fresh

Een essentiele vraag bij de ontwikkeling van embryonale stamceltechnologie, tissue engineering en klonen met het oog op voortplanting is hoe wetenschappers en kloners denken aan eicellen te komen. Sinds de schandalen over Dr. Hwang Woo Suk aan het licht zijn gekomen weten we dat zijn medewerksters onder druk stonden eicellen af te staan. Het succes van 12-2-2004 is te danken aan het gebruik van 'extremely fresh eggs' gedoneerd door Koreaanse vrijwilligsters, zei Hwang destijds. Inmiddels weten we hoe 'extremely fresh' die eicellen waren, namelijk afkomstig van medewerksters van zijn laboratorium. Zijn medewerksters zouden volgens een Koreaans overheidsrapport buiten medeweten van Hwang in een
vruchtbaarheidskliniek eicellen hebben gedoneerd. 'We hadden voor ons onderzoek veel eitjes nodig en we hadden er niet genoeg' zo citeert de Volkskrant Hwang (2). Tegen Hwang spreekt een uitspraak van hemzelf, gedaan in april 2004, waarin hij vertelde dat hij actief betrokken was bij het werven van donoren. Hwang had gewoon geen gebruik mogen maken van de eicellen van junior medewerksters, die in een afhankelijke positie van hem waren en het onderzoek moeten stoppen toen hij erachter kwam. De nationale druk moet echter ook niet vergeten worden. In een artikel in Nature (3) wordt gewag gemaakt van een interview met een van de betrokken dames die verklaarde dat ze gehandeld had uit patriottistische motieven en haar betrokkenheid bij patiënten met ‘spinal injuries’. 'We hebben hier geen onderzoekers, alleen soldaten', zei Hwang eerder tegen de Volkskrant (2).

patent
Daarnaast zijn via de directeur van de Miz Medi-vruchtbaarheidskliniek van 16 vrouwen eicellen gekocht. Aan hen is ieder 1500 dollar betaald, meldde de Koreaanse krant Chosun Ilbo. Pas per 2005 is betaling voor eicellen illegaal in Korea. (4) De directeur, Sung Il Roh, kreeg als ‘beloning’ voor zijn bemiddeling een toezegging van Hwang dat hij 40% van de opbrengst van het patent zou krijgen dat als resultaat van de publicaties verkregen zou worden.
De Zuid-Koreaanse overheid heeft toegezegd de financiering van het onderzoek aan de Nationale Universiteit van Seoul te continueren. Daarnaast hebben zich al 800 vrouwen gemeld die bereid zijn eitjes af te staan voor Hwangs onderzoek. Om verdere discussie over dit onderwerp te voorkomen is een non-profit organisatie opgericht die een en ander in goede banen moet leiden (5).
Hwang`s wetenschappelijke stamcelpublicaties zijn inmiddels grotendeels onbetrouwbaar gebleken. In mei maakte Science nog bekend (W. S. Hwang et al. Science 308, 1777-1783; 2005) dat hij 11 stamcellijnen had gemaakt met huidcellen van patiënten. Maar er blijken er minstens 9 van nep te zijn (6). Het experiment werd gezien als een enorme stap voorwaarts bij het gebruik van patiënt-specifieke cellijnen voor de behandeling van aandoeningen. In het laboratorium zou nu echter geen enkele gekloonde cel meer over zijn, ze zouden allemaal in de tussentijd zijn doodgegaan.
Hwang is afgetreden als Directeur van de op 19 oktober 2005 in het bijzijn van de Koreaanse president geopende World Stem Cell Hub in Seoul. Hij heeft aangekondigd om, in de luwte, door te gaan met onderzoekswerk.

vreselijke pijn
Het oogsten van eicellen is voor vrouwen bepaald geen pretje. Veelal vervelende hormoonkuren, kans op ontsteking van eierstokken na de hormoonstimulatie en een erg pijnlijke uitname van de eicellen gaan ermee gepaard en in enkele gevallen leidde het zelfs tot onvruchtbaarheid bij de vrouwen. Uit HP/De Tijd 12-6-1998 de volgende beschrijving van Annemiek Leclaire: 'Eerst kreeg ze hormoonpillen om de menstruatie te reguleren, toen zeven hormoonprikken om het hersensignaal dat de eigroei regelt te doven, daarna zestien injecties om tenminste vijf eiblaasjes te laten groeien. Bij een natuurlijke gang van zaken wordt een eitje tot rijping gebracht, nu waren het er zeventien. Dagelijkse bezoeken aan het ziekenhuis moesten leren wanneer de eicelblaasjes groot genoeg waren om te worden leeggehaald De twaalfde dag kreeg Cindy hormooninjecties mee om de eisprong op te wekken. Valium kreeg ze ook 'om kalm te blijven'. Twee dagen later vond de folikelpunctie plaats. Daarbij werd een aan de zijkant van een echoscoop vastgemaakte holle naald via de vagina ingebracht, waarmee een paar keer door haar eierstokken werd geprikt om de eicellen uit de blaasjes te zuigen. Dat vond ze het vervelendste deel van de behandeling. 'Het doet ongelooflijk veel pijn'.'

eigendomsrecht
Hadden de vrouwen die Hwang eicellen leverden niet een groot deel van het eventuele patent moeten krijgen i.p.v. de directeur van de Koreaanse vruchtbaarheidskliniek? De universiteiten van Tilburg en Eindhoven werken samen in een project dat zich bezighoudt met het eigendomsrecht over weefsel dat met tissue engineering is gemaakt. Is eigendom een adequate term voor bescherming op een markt in bio-materialen (organen, eicellen, genen), vraagt politiek filosoof Donna Dickenson zich af. Zij stelt dat vrouwen kwetsbaarder zijn op deze markt omdat ze op hun veronderstelde grotere altruisme worden aangesproken. Daarbij zijn eicellen waardevoller dan sperma. De oppervlakkige roep om autonomie (zelf kunnen kiezen of je lichaamsmateriaal naar de markt brengt) blijkt wegbereider voor een markt waar grote belangen spelen.
Eicellen zijn een onontbeerlijke grondstof voor de bio-geneeskunde. In The Economist werd op 11 mei 2002 al gesproken over 80.000 benodigde eicellen voor therapeutisch kloneren. Gaan kloners er vanuit dat ze uit de uitdijende IVF praktijk genoeg 'overgebleven' eicellen kunnen halen? Of dat ze vrouwen 'een vergoeding' kunnen betalen om eicellen te leveren? Er valt met recht te vrezen voor eicelhandel als gevolg van tissue engineering en orgaankweek. De vraag naar eicellen kan vrouwen, subtiel of minder subtiel, aanzetten grondstoffen
(eicellen) te leveren aan de markt.

Het is typerend voor de biotech-industrie, die levend materiaal verwerkt, dat in de voorlichting voortdurend de nadruk ligt op de mogelijke eindproducten (medicijnen, transplantaten, klonen), maar amper wordt gesproken over de grondstofwinning van het bio-materiaal. Uiteraard zijn vrouwen zelf in staat te beslissen of ze eicellen willen afstaan, maar het is de vraag hoe vrij de keuze is, zeker als die gepaard gaat met armoede (bijvoorbeeld vrouwen in verarmde landen of met schulden).

1 'Kloondoorbraak' vereist eicel-leveranties, 17-2-2004  <http://www.wxv.dds.nl/txt_te_kloon.html>
2 'Kloonexpert gebruikte eicellen personeel', Volkskrant 25 nov 2005
3 'Clone star admits lies over eggs'. Nature; Vol 438|1 December 2005 www.nature.com/news/2005/051128/full/438536a.html <http://www.nature.com/news/2005/051128/full/438536a.html>
4 'Onderzoekers kochten eicellen', NRC, 22 nov. 2005
5 **Woo Suk Hwang: de vrije val van een icoon**, CONSUMENT, BIOTECHNOLOGIE EN LIFE SCIENCES Nieuwsbrief 21/2005, week 50.
6 'Kloonexpert Hwang manipuleerde bewijs', Trouw, 16-12-2005