Nieuws

Home

Zoek!

Biopolitiek Nieuwsbrief

[Biopolitiek] Volledig

10 Apr '08 - [Biopolitiek 100] Verandering
30 Dec '07 - [Biopolitiek 99] Bevolking: probleem of oplossing
14 Nov '07 - [Biopolitiek 98] Chinese geneeswijzen & beloning voor organen
03 Nov '07 - [Biopolitiek 97] Het etnisch lichaam voorbij
01 Okt '07 - [Biopolitiek 96] Technologie-gesprekken
07 Sep '07 - Leven maken

Teksten

Genomics
Nanotechnologie
Voortplantingstechnologie
Transplantatie
Biomateriaal
Bio-ethiek
Genetische verbeteringstechnologie
Euthanasie
'Over'bevolking
Biologisch determinisme
Mens & Machine
Marktwerking in de zorg
Bedrijven
Akties

Werkplaats Biopolitiek

Over Werkplaats Biopolitiek

Verder lezen

Kalender
BioBrief, oude uitgaven
Biotechnologie archief NoGen
Helix publicaties
Recensies
Links

Discussie

Mail ons
28 Dec '04 - Discussiepagina

Archieven

01 Jan - 31 Dec 2011
01 Jan - 31 Dec 2007
01 Jan - 31 Dec 2006
01 Jan - 31 Dec 2005
01 Jan - 31 Dec 2004
01 Jan - 31 Dec 2003
01 Jan - 31 Dec 2002
01 Jan - 31 Dec 2001
01 Jan - 31 Dec 2000
01 Jan - 31 Dec 1999
01 Jan - 31 Dec 1998
01 Jan - 31 Dec 1997
01 Jan - 31 Dec 1996
01 Jan - 31 Dec 1995
01 Jan - 31 Dec 1994

Colofon

Werkplaats Biopolitiek
Burgtstraat 3
6701 DA Wageningen
tel.: 0317 - 423588
fax: 0317 - 450144
info(at)biopolitiek.nl

De inkomsten van de werkplaats bestaan voornamelijk uit giften. Wij kunnen uw steun erg goed gebruiken. Giften kunt u storten op:
giro: 1729278
van NoGen in Wageningen.

Aftrekbaar van de belasting zijn giften aan de stichting Diskussie over Biotechnologie (stg DOB), de rechtsvorm waar Werkplaats Biopolitiek onder valt. Het gironummer van stg DOB, eveneens in Wageningen, is 3087127.

Werkplaats Biopolitiek is een onderdeel van het Politiek Infocentrum Wageningen. Andere groepen die er werkzaam zijn zijn: het inheemse volkeren archief 'de Ekster en de Olifant', 'illegalen' ondersteuning en opvang 'Vluchtelingen Onder Dak', Biotechnologie archief NoGen en 'Werkgroep Xenotransplantatie Vraagstukken'.
Wilt u eens komen kijken, mail of bel even voor een afspraak.

Maillijst: nieuws(at)biopolitiek.nl

-->

11 Jan '06 - 3361 W Verzet tegen de medicalisering van gedrag

Het samengaan van nanotechnologie, gentechnologie, cognitie wetenschappen en informatica heeft grote gevolgen voor de maatschappij. Mensen zullen voor nieuwe keuzen komen te staan, die opgeworpen worden door de technologische ontwikkelingen. Genomics en nanotechnologie zijn twee begrippen die steeds vaker de publiciteit halen. Wereldwijd wordt er een grote financiele impuls gegeven aan genomics onderzoek. Daarnaast verzamelen sinds een aantal jaren een scala aan ontwikkelingen zich onder de noemer nanotechnologie.
Een deelgebied van genomics is het vakgebied behavioural genetics. Psychiatric genetics (McGuffin, 2002) en behavioural genetics zijn vrij nieuwe begrippen die duiden op onderzoek naar relaties tussen gedrag en genen. Er zijn bijvoorbeeld genen gevonden die te maken hebben met autisme, schizofrenie, alcoholisme en depressiviteit. Echter autisme, schizofrenie, alcoholisme en depressiviteit kan op twee manieren gezien worden, namelijk als variaties van normaal gedrag, of als een medisch probleem of afwijking.

Behaviour genetics is een wetenschap die het leven van mensen op veel manieren zal veranderen. Het zien van het lichaam als een verzameling genen, is een relatief nieuwe manier van denken. Als eerste wil ik in dit artikel onderzoeken hoe deze manier van denken individuen beinvloedt. Welke instituten, gebeurtenissen en gedachten dragen in belangrijke mate bij aan het beeld dat mensen van zichzelf maken? Door de complexiteit, veelheid en veranderlijkheid van machts relaties zal ik me moeten beperken tot het beschrijven van enkele verhelderende voorbeelden.
Veel mensen met bepaalde genetische eigenschappen en eraan gerelateerde handicaps worden gestigmatiseerd. Er wordt over het algemeen een beeld gewekt dat zij zielig zijn, een ongelukkig bestaan leiden en hulp nodig hebben zich weer aan de norm aan te passen. Hierdoor moeten ze vaak veel moeite doen om zichzelf staande te houden in de samenleving. In dit artikel wil ik voorbeelden geven van technieken die deze mensen hebben ontwikkeld en gebruiken om zich te verzetten tegen dominante beelden over handicaps.


Het begrip ‘handicap’

Medisch versus sociaal model van handicaps
‘Handicap’ is een begrip onderhevig aan voortdurende diskussies. Tegelijkertijd is het een sterke categorie, een instituut, die veel vooroordelen in zich draagt. Wetenschappers gebruiken gehandicapten nog wel eens als doelgroep voor het produceren van bepaalde technologieen. Een handicap wordt dan vooral gezien als iets wat gerepareerd moet worden. Het volgende citaat uit een rapport over maatschappelijke aspecten van nanotechnologie is kenmerkend: ‘[nanotechnologies] hold promise for contributing to a wide range of assistive solutions, from
prosthetic limbs that adjust to the changes in the body, to more biocompatible implants, to artificial retinas or ears. Other opportunities lie in the area of neural prosthesis and the ‘spinal patch,’ a device envisioned to repair damage from spinal chord injuries’ (Roco, 2001).
De oplossingen die hierboven worden aangedragen zijn allen gebaseerd op het normaliteit concept, op het idee dat mensen 'in staat moeten zijn', en op beelden van wat gerepareerd moet worden. Voor veel mensen is normaliteit een vanzelfsprekendheid zolang ze een baan hebben, en in grote lijnen kunnen wat ze willen. Streven naar normaliteit en 'in staat zijn' wordt sterk gestimuleerd door de maatschappij en de overheid. Mensen moeten hun eigen verantwoordelijkheid nemen, zelf zorgen dat ze geld verdienen, op eigen benen
staan, etc. Pas als het lichaam gebreken gaat vertonen, of als iemand een ongeluk krijgt, worden mensen geconfronteerd met het feit dat ze afhankelijk zijn van anderen. Dan blijkt pas vaak hoe beroerd de situatie is voor mensen die buiten de boot van normaliteit en 'in staat zijn' vallen (Waldschmidt, 2005).
Het citaat van Roco hierboven versterkt een bepaalde visie op handicaps, op ziekte en op afwijkingen. Gregor Wolbring (Universiteit van Calgary) en anderen beschrijven deze visie als een medisch model van handicaps (Wolbring, 2003). In de medische visie zijn gehandicapten mensen die niet voldoen aan de verwachtingen die de samenleving heeft van normale capaciteiten. ‘Een handicap wordt gezien als een afwijking, een probleem dat inherent is aan de persoon, direct het gevolg van een ziekte, trauma of andere gezondheids toestand en als
een afwijking van een norm. Het besturen van de handicap van de gehandicapte persoon of toekomstige persoon is gericht op genezing, preventie, of aanpassing van de persoon’ (Wolbring, 2003).
Vanuit de gehandicapten beweging worden visies als hierboven geconfronteerd met een geheel ander begrip van handicaps, een sociaal model. ‘Iedere biologische realiteit kan gezien worden als een defect, als een medisch probleem, of als een mensenrechten of een sociaal probleem’ (Wolbring, 2003). Het sociale model van handicaps ziet handicaps vooral als ‘een sociaal gecreerd probleem en in eerste instantie een zaak van het volledig integreren van individuen in de samenleving. Handicap is niet een eigenschap van een individu, maar een complexe verzameling van toestanden, waarvan er veel door de omgeving worden gecreerd, vooral in de sociale omgeving en aspecten van de fysieke omgeving die sociaal worden bepaald’ (Wolbring, 2003).
Mensen uit de gehandicapten beweging laten zien dat er een ander model van handicap mogelijk is en door veel gehandicapten de voorkeur verdient. Een handicap kan als een mensenrechten kwesitie worden gepresenteerd, in plaats van als een individueel medisch probleem dat gerepareerd moet worden. Mensen met handicaps moeten volledig kunnen deelnemen aan de samenleving, waarvoor aanpassingen van de omgeving nodig zullen zijn. Er is dus sociale actie nodig om het leven van gehandicapten gemakkelijker te maken. Echter er zal een ideologische verandering nodig zijn bij beleidsmakers en wetenschappers om het sociale model te gaan verkiezen boven het medische model van handicaps.

Handicap en eigenwaarde

Hoe beleidsmakers en wetenschappers omgaan met handicaps heeft te maken met het beeld dat zij hebben van gehandicapten. Dit beeld is voornamelijk mensen die lijden en een slechte levenskwaliteit hebben, die manieren willen hebben om te kunnen genezen of te repareren. Dominante beelden worden gevormd door uitspraken van bekende en invloedrijke mensen. Neem bijvoorbeeld het bijzonder ongevoelige citaat van DNA helix uitvinder James Watson:  ‘Is it more likely for such children to fall behind in society or will they through such afflictions develop the strengths of character and fortitude that lead to the head of their packs? Here I'm afraid that the word handicap cannot escape its true definition—being placed at a disadvantage. From this perspective seeing the bright side of being handicapped is like praising the virtues of extreme poverty. To be sure, there are many individuals who rise out of its inherently degrading states. But we perhaps most realistically should see it as the major origin of asocial behavior’ (Watson, 1996) .
Gehandicapte mensen blijken helemaal niet een dergelijk beeld van zichzelf te hebben. Er zijn vele studies verricht naar het beeld dat gehandicapte mensen van zichzelf hebben, ondanks de negatieve beeldvorming die de samenleving over hen produceert. Een onderzoek naar de eigenwaarde van mensen met een ernstige ruggengraatbeschadiging wijst bijvoorbeeld uit dat de meesten van hen een positief zelfbeeld hebben. Niet gehandicapte mensen uit de studie bleken daarentegen de foutieve indruk te hebben dat deze mensen een gebrek zouden hebben aan eigenwaarde (Wolbring, 2003; Gerhart, 1994).
Het is interessant om deze en andere studies aan een onderzoek te onderwerpen naar manieren waarop deze gehandicapte mensen hun eigenwaarde vorm hebben weten te geven. Welke technieken hebben ze gebruikt, welke veranderingen hebben ze moeten ondergaan en welke strijd hebben ze moeten leveren om een positief zelfbeeld te verkrijgen?

Gedrag en genen

Behaviour genetics onderzoek richt zich op het vinden van relaties tussen gedrag en genen. Er zijn onder andere genen ontdekt die iets te maken hebben met schizofrenie, depressie, anorexia, intelligentie, angst, eenzaamheid, ADHD en autisme. De antipsychiatrie beweging bindt de strijd aan tegen een biologische benadering van geestelijke toestanden. De Autism Rights Movement definieert bijvoorbeeld autisme als ‘variaties op neurologische verbindingen’ (Wikipedia, 2005b).
Het ontdekken van nieuwe genen die gedrag zouden beinvloeden of bepalen geeft extra gewicht aan een biologische benadering. Veel mensen met een van deze toestanden bieden juist de voorkeur aan een sociaal constructivistische benadering. Mensen organiseren zich rond thema’s als autisme en schizofrenie en creeren een eigen cultuur, een eigen waarheid over de situatie waarin ze zich bevinden. Rond een thema als eenzaamheid zou mensen misschien op eenzelfde manier een tegencultuur kunnen organiseren. Hoe hebben mensen het voor elkaar gekregen een tegencultuur op te bouwen? Hieronder enkele voorbeelden die een tipje van de sluier zouden kunnen lichten.

Autisme
Onderzoekers van de Duke Center for Human Genetics zeggen een genetische basis voor autisme te hebben gevonden in GABA receptoren. Mensen met autisme blijken andere hoeveelheden GABA receptoren te hebben. De receptoren remmen het vuren van neuronen en spelen een rol in het lichaam zeggen dat het ‘rustig aan’ moet doen. De onderzoekers zien deze bevindingen als een sleutel in het begrijpen van de complexe interacties die aan autisme ten grondslag liggen. Margaret Pericak-Vance, directeur van het Duke Center, hoopt in de toekomst mensen te kunnen screenen op risico’s voor autisme. Daarnaast worden nieuwe therapieen verwacht (Morgan, 2005b).
Baggs legt op de website van ‘The Real Voice of Autism’ uit wat self-advocacy is: ‘Self-advocacy is fundamentally about true equality, respect, and power, and about recognizing and changing the current imbalances in all of those things. Whether it is going through the legal system to close an institution, fighting back physically against intolerable surroundings, talking back to staff, sabotaging the power of staff over the lives of disabled people, being listened to when we communicate in non-standard ways, learning that it's okay to have a voice and make decisions, or passively resisting the dominance of others over our lives, real self-advocacy will always upset the status quo in some way’ (Baggs, 2005).
Een fundamenteel uitgangspunt van autisten die zich verzetten tegen een medisch model van autisme is het anti-genees perspectief. Autisme wordt niet gezien als een afwijking of een ziekte, maar als een manier van zijn. Voorstander van deze visie Jim Sinclair's publiceerde in 'Our voice', de nieuwsbrief van Autism Network International, het krachtige stuk 'Don't mourn for us', gericht aan ouders van autistische mensen (Sinclair, 1993). Een citaat over het anti-genees perspectief: 'Autisme is niet iets dat een persoon heeft, of een 'schil' waarin een persoon gevangen zit. Er is geen normaal kind verborgen achter het autisme. Autisme is een manier van zijn. Het is doordringend; het kleurt iedere ervaring, iedere sensatie, waarneming, gedachte, emotie, en ontmoeting, ieder aspect van het bestaan. Het is onmogelijk om het autisme te scheiden van de persoon – en als het mogelijk zou zijn, zou de persoon die je overhoudt niet dezelfde zijn als de persoon waarmee je begonnen was.
'Dit is belangrijk, dus neem een moment om hierover na te denken: autisme is een manier van zijn. Het is onmogelijk om de persoon van autisme te scheiden.
'Daarom, wanneer ouders zeggen “ik wens dat mijn kind geen autisme heeft, ” wat ze in werkelijkheid zeggen is “ik wens dat het autistische kind dat ik heb niet bestaat, en dat ik een ander (niet-autistisch) kind in plaats daarvan had”.
'Lees dit nogmaals. Dit is wat we horen wanneer je over ons bestaan rouwt. Dit is wat we horen wanneer je bid voor een genezing. Dit is wat we weten, wanneer je ons vertelt over je aardigste hoop en dromen voor ons: dat je grootste wens is dat we op een dag niet meer bestaan, en dat vreemdelingen waar je van kunt houden zich achter onze gezichten bewegen.'
Het is duidelijk dat Jim Sinclair autisme ziet als een onlosmakelijk onderdeel van zijn persoon. Dit is in tegenspraak met het medische model van autisme waarin nog steeds gezocht wordt naar manieren om autisme te genezen. Sinclairs visie dwingt mensen autisme te accepteren en de aandacht te verleggen naar het vergroten van de mogelijkheden van deze mensen in de samenleving.
De komst van prenatale genetische testen voor autisme worden gevreesd. Zoals bij het syndroom van Down gebeurt zullen ouders die een positieve testuitslag krijgen voor autisme geneigd kunnen zijn hun ongeboren kind te aborteren. Een slogan die weergeeft hoe een ander beeld van autisme kan worden gemaakt: ‘What if the next Einstein were to be aborted?’ (Wikipedia, 2005a)
Dr. Joseph Buxbaum, hoofd van het Autism Genome Project, voorspelt dat er binnen 10 jaar een prenatale test beschikbaar is (Herera, 2005). Autisten hebben als reactie een Autisten Genocide Clock gemaakt op internet. De tien jaren worden afgeteld waarna een grootschalige genocide van autisten zal beginnen. Volgens de website zullen rond de 100 miljoen mensen 'defecte' genen hebben. Het testen en selecteren op deze genen komt neer op 'eugenetica op de grootste schaal in de geschiedenis van de mens' (Ventura33, 2005).

Aan het recht op abortus wordt niet voorbij gegaan: 'Het gaat niet over de vraag of een vrouw het recht zou moeten hebben op abortus. Wanneer de overheid de ontwikkeling van een prenatale test financiert voor een toestand die in de media schril werd beschreven als een 'epidemie', en wanneer doctors een dergelijke test routinematig zullen uitvoeren, zal dit een dwingende omgeving creeren waarin zwangere vrouwen een beslissing over abortus zullen nemen op grond van paniek, stereotypen, en worst-case scenario informatie. Verloskundigen adviseren vrouwen routinematig over de meest erge consequenties van iedere toestand waarvoor een prenatale test gegeven wordt; zij doen dit om wettelijke aansprakelijkheid te voorkomen. Onder dergelijke voorwaarden is abortus niet een keuze van de vrouw gebaseerd op kennis en vrijwilligheid' (Ventura33, 2005).
De bovenstaande voorbeelden en citaten laten zien hoe belangrijk het beeld is dat mensen van autisme hebben. Beelden beinvloeden de praktijken die er worden ontwikkeld. Zo ontstaat er een praktijk om naar de genetische basis van autisme op zoek te gaan en vervolgens een praktijk om autisme op te sporen tijdens de zwangerschap en eventueel de zwangerschap te beeindigen. Deze praktijken op hun beurt zullen slechts een bepaald beeld van autisme bevestigen, namelijk dat van een afwijking of handicap die genezen of voorkomen moet worden. Zelf organisaties van autisten en tegen culturen blijken goed in staat te zijn zich te verzetten zich tegen deze hegemonie.

Schizofrenie
Onderzoek naar de genetische component van schizofrenie is in volle gang en omkleed met controverses. Amar Klar van het National Cancer Insitute in de VS zegt dat naast chromosoom 1 ook chromosoom 11 betrokken is bij schizofrenie (Klar, 2002; Klar, 2004). Wetenschappers van het Molecular Medicine Center in Edinburgh bestrijden deze vinding en moedigen onderzoek aan naar genen op chromosoom 1 (Millar, 2003).
De antipsychiatrie verzet zich tegen het bestaan van de ziekte schizofrenie. Lawrence Stevens noemt schizofrenie een mythe: ‘The truth is that the label schizophrenia, like the labels pornography or mental illness, indicates disapproval of that to which the label is applied and nothing more. Like "mental illness" or pornography, "schizophrenia" does not exist in the sense that cancer and heart disease exist but exists only in the sense that good and bad exist. As with all other so-called mental illnesses, a diagnosis of "schizophrenia" is a reflection of the speaker's or "diagnostician's" values or ideas about how a person "should" be, often coupled with the false (or at least unproven) assumption that the disapproved thinking, emotions, or behavior results from a biological abnormality’ (Stevens, 2005).
Evenals rond autisme zijn er rond schizofrenie organisaties te vinden die zich bezig houden met het opkomen voor de belangen van deze mensen. Een evenement als Mad Pride is een voorbeeld van een techniek waarmee mensen zichzelf kunnen veranderen: ‘Mad Pride celebrates the creativity, strength and resilience of the human spirit and is open to ALL. Mad Pride provides an opportunity to educate the public, empower psychiatric survivors and consumers of mental health system, and raise consciousness through various activities such as art, theatre, music, poetry, protests, vigils and more’ (Erickson, 2005).

ADHD
Attention deficit hyperactivity disorder is een toestand waarvoor zowel biologische als sociale verklaringen worden gegeven. Er zijn verschillende genen gevonden die betrokken zouden zijn bij ADHD (Swanson, 2000; Morgan, 2005b). Interessant is het verzet uit vele hoeken tegen de dominante medische kijk op ADHD. Vooral is er veel weerstand tegen het idee dat miljoenen kinderen Ritalin krijgen voorgeschreven om ze rustig te houden op school (Lenzer, 2005).
Ook ADHD kan gezien worden als een sociale constructie, zo pleit Timini in de British Journal of Psychiatry: 'Er zijn geen specifieke cognitieve, metabole of neurologische markers en geen medische testen voor ADHD. Door onzekerheden over definitie, produceren epidemiologische studies enorme verschillen in prevalentie: van 0.5% tot 26% van de kinderen.' Er zijn studies gedaan naar een genetische basis voor ADHD die aantonen dat ADHD gerelateerd is aan de normale eigenschap lichaamslengte.
Timimi vraagt zich af of een medisch model van ADHD bruikbaar is. Zijn antwoord is nee: 'Door ons te gedragen als agenten van sociale controle en het smoren van diversiteit in kinderen, maken we van miljoenen kinderen en hun families slachtoffers door de kinderen op zwaar verslavende medicijnen te zetten die geen lange termijn voordelen hebben en in dierproeven hebben bewezen hersen beschadigingen te kunnen veroorzaken. Door probelemen als medisch voor te stellen bieden we ingrepen (medicijnen en gedrag) die kinderen ADHD-achtig gedrag leren' (Timimi, 2004).
Deze laatste opmerkingen geven aan hoe verschillend er omgegaan kan worden met problemen. We kunnen kiezen voor medicijnen, of voor sociale oplossingen. Hoe kunnen kinderen ontsnappen aan het stigma ADHD en aan het opdringen van medicijnen? Sociale benaderingen van problemen zijn hiervoor noodzakelijk en zouden gestimuleerd moeten worden.

Nawoord
Verzet tegen medicalisering en geneticalisering van gedrag vindt plaats en is nodig. Er zal een voortdurende machtstrijd blijven plaatsvinden tussen beelden over bepaalde handicaps en gedrag. De besproken voorbeelden laten zien dat er een te grote nadruk ligt op een medische benadering van problemen. Mensen die met deze problemen leven ondervinden vaak behoorlijke problemen om een gelijkwaardig leven te kunnen leiden. Er is grote behoefte aan een sociale benadering van problemen, en het verwezenlijken van oplossingen vanuit een
sociaal perspectief. Hiervoor is het ook nodig de beelden die er over handicaps en andere toestanden bestaan meer in een sociaal model te zien.

Referenties:
Baggs, AM. (2005) ‘The meaning of self-advocacy’ http://www.autistics.us/library/self-advocacy.html
Erickson, Krista et al (2005) ‘Psychiatric Survivors Celebrate Mad Pride 2005 in Four Nations’ MindFreedom http://www.mindfreedom.org/mindfreedom/madpride/index.shtml
Gerhart, KA. Et al. (1994) ‘Quality of life following spinal chord injury. Knowledge and attitudes of emergency care providers’ Annals of emergency Medicine, Vol. 23, 807-812
Herera, Sue (2005) 'Autism research focuses on early intervention' CNBC 23 feb 2005 http://www.msnbc.msn.com/id/7013251
Kelsoe, JR. (2004) ‘Genomics and the Human Genome Project: implications for psychiatry’ Int Rev Psychiatry. 2004 Nov;16(4):294-300
Klar, AJS. (2002) ‘The chromosome 1;11 translocation provides the best evidence supporting genetic etiology for schizophrenia and bipolar affective disorders’ Genetics 160:1745-1747.
Klar, AJS. (2004) ‘A Genetic Mechanism Implicates Chromosome 11 in Schizophrenia and Bipolar Diseases’ Genetics; 167(4): 1833 - 1840.
Lenzer, Jeanne (2005) ‘Researcher to be sacked after reporting high rates of ADHD’ Brittish Medical Journal 330:691
McGuffin, Peter; Owen, Michael J; Gottesman, Irving I (2002) ‘Psychiatric Genetics and Genomics’ New York: Oxford University Press
Millar, J Kirsty (2003) ‘Response to Amar J. Klar: The Chromosome 1;11 Translocation Provides the Best Evidence Supporting Genetic Etiology for Schizophrenia and Bipolar Affective Disorders’ Genetics, Vol. 163, 833-835
Morgan, Kathryn Pauly (2005a) ‘Gender police’ in: Tremain, Shelly, Foucault and the government of disability, University of Michigan Press
Morgan, Kendall (2005b) ‘Complex Gene Interactions Account for Autism Risk’ Duke Med News http://news.mc.duke.edu/global/print.php?context=%2Fnews%2Farticle.php&id=9151
(last visited 1-12-2005)
Roco, MC., Bainbridge, WS. (2001) ‘Societal implications of Nanoscience and Nanotechnology’ Correct, Netherlands: Kluwer http://www.wtec.org/loyola/nano/NSET.Societal.Implications/
Sinclair, Jim (1993) 'Don't mourn for us' Our Voice; 1(3) http://www.autistics.org/library/dontmourn.html
Stevens, Lawrence (2005) ‘Schizophrenia: a non-existent disease’ http://www.antipsychiatry.org/schizoph.htm (last visited 1-12-2005)
Swanson JM. Et al (2000) ‘Dopamine genes and ADHD’ Neurosci Biobehav Rev.; 24(1):21-5.
Timimi, Sami and Taylor, Eric (2004) 'ADHD is best understood as a cultural construct' The British Journal of Psychiatry 184: 8-9 http://bjp.rcpsych.org/cgi/content/full/184/1/8
Ventura33 (2005) 'The Autistic Genocide Clock' http://www.ventura33.com/clock/
Waldschmidt, Anne (2005) ‘Who is normal? Who is deviant?’ in: Tremain, Shelly, Foucault and the government of disability, University of Michigan Press
Watson, JD. (1996) President's essay: genes and politics. Annual Report Cold Springs Harbor. 1996:1-20. http://www.cshl.org/96AnReport/essay1.html exact page
http://www.cshl.org/96AnReport/essay14.html
Wikipedia (2005a) ‘Controversies in autism’ http://en.wikipedia.org/wiki/Controversies_in_autism#The_autism_rights_movement (Last visited 1-12-2005)
Wikipedia (2005b) 'Autism rights movement' http://en.wikipedia.org/wiki/Autism_rights_movement
Wolbring, G. (2003) 'Science and Technology and the triple D (Disease Disability Defect)' pp. 206-215 in 'Converging Technologies for Improving Human Performance: Nanotechnology, Biotechnology, Information Technology and Cognitive Science', Mihail C. Roco, William Sims Bainbridge (Eds), Kluwer Academic Publishers, Dordrecht Hardbound, ISBN 1-4020-1254-3