Biopolitiek nieuwsbrief

03 Oct '05 - 3368 W Technologie fix

--------------------------------------------------------------------------------
Nieuws(at)biopolitiek.nl, nummer 49, 29 september 2005
--------------------------------------------------------------------------------

www.biopolitiek.nl

NIEUWS
1. Intro
2. Veroudering genezen?!?
3. Recensie: Biomedische nanotechnologie
4. Abonneren op deze mailinglijst?

---------------------------------------------------------------------------------
1. Intro
De twee artikelen in deze nieuwsbrief gaan over moderne technologie. Nanotechnologie is een nieuw modebegrip waar wetenschappers, industrie en maatschappelijke organisaties zakken geld tevoorschijn mee kunnen toveren. Het tweede artikel gaat over de obsessie en het geloof dat wetenschappers als Aubrey de Grey hebben met technologische mogelijkheden.

Waarom worden oplossingen voor maatschappelijke problemen toch altijd gezocht in technologie? Deze week bedacht ik een nieuwe, maar eenvoudige reden. De ontwikkeling van technologie wordt weinig in de weg gelegd, terwijl maatschappelijke oplossingen altijd door eindeloze diskussies, kabinets vergaderingen, instellingen en andere belanghebbende worden uitgekauwd. Sociale oplossingen liggen automatisch meer in het publieke domein waardoor iedereen er iets over te zeggen heeft. Technologische oplossingen zijn daarentegen wetenschap, en daarmee bijna uitgesloten van maatschappelijke diskussie. De overheid wil graag een goed investeringsklimaat en bouwt aan een kenniseconomie. Daarbij hoort ruimte voor technologie. Dus maakbare mens in plaats van maakbare samenleving. Krijg dit maar eens omgedraaid.

--------------------------------------------------------------------------------
2. Veroudering genezen?!?

'Ik hoop dat jullie het met me eens zijn dat de natuurlijke dood een schande is. In werkelijkheid is het de grootste schande van de mensheid en de geschiedenis. Nu, eindelijk, kunnen we er misschien wat aan doen. Dus laten we aan de slag gaan!' - Robert A. Freitas (1)

Sommige wetenschappers denken dat alles mogelijk is. Door de snelle ontwikkelingen in de bio-medische wetenschappen en de nanotechnologie ligt onsterfelijkheid binnen handbereik. Althans, dit beweren Kurzweil en de Grey op hun websites: www.kurzweilai.net en www.gen.cam.ac.uk/sens. De Grey ontwikkelt op de afdeling Genetica van de Cambridge Universiteit een 'genezing voor veroudering'. Kurzweil ontving in 1999 de National Medal of Technology van toenmalig president Clinton. De Wall Street Journal noemt hem 'de rusteloze genie'.

Jongensdromen

Aubrey de Grey noemt zijn strategie om veroudering te genezen SENS, in het Nederlands LEVENS (Langblijvende Eliminatie van Verouderingsverschijnselen door een Engineerings-Strategie). Het doel is schade die het lichaam opdoet tijdens het ouder worden te voorkomen en te herstellen. Technologische ontwikkelingen zullen over 10 tot 100 jaar sneller gaan dan dat nieuwe problemen zich zullen
voor doen. Volgens Aubrey kunnen we hierdoor verouderingsprocessen op tijd tegen houden of ongedaan maken.
Hoe snel kan veroudering genezen worden? Aubrey maakt een schatting rond twee mijlpalen. Eerst moet er een muis gemaakt worden waarbij veroudering is genezen. Dit zal ergens in de komende 10 tot 20 jaar gebeuren. Dan moeten er therapieen ontwikkeld worden, wat in de 15 tot 100 jaar na de muis zal gebeuren. Kinderen die 40 jaar voor het bereiken van deze tweede mijlpaal worden geboren zullen
ouder dan 5000 jaar worden, voorspelt Aubrey.
Kurzweil ziet een toekomst waarin technologische ontwikkelingen steeds sneller gaan. Veroudering zal tegengehouden worden door bijvoorbeeld nano-macrophagen die duizenden keren efficienter zullen zijn dan onze eigen macrophagen. (2) Ook zullen we respirocyten hebben, een nano versie van een rode bloedcel. Rode bloedcellen transporteren zuurstof, maar deze respirocyten zullen dit duizend
keer efficienter doen. 'We kunnen vier uur op de bodem van een vijver zitten of een Olympische sprint doen van 15 minuten zonder adem te halen,' schrijft Kurzweil. Maar uiteindelijk hoopt Kurzweil onze lichamen met deze nieuwe technologieen nog even in leven te houden totdat we in staat zijn: '... om ons lichaam en hersenen letterlijk te herbouwen met nano-constructen die veel krachtiger zullen zijn dan die onze biologische systemen nu gebruiken.'
Nature publiceerde in februari een artikel over muizen die een verjongingskuur kregen. Een aanwijzing dat veroudering tegen gehouden kan worden. Oude muizen werden aangesloten op de bloedsomloop van jonge muizen. 'Het was alsof de oude muis een slok van een levenselixer kreeg,' meldt de Trouw.(3) De oude muis gebruikte stamcellen uit het bloed van de jonge muis en maakte nieuwe
levercellen en spiercellen.

Bio-luddieten

In de discussie over anti-ageing , het 'genezen van veroudering' gaat Aubrey de Grey ervanuit dat het te genezen valt. Wij hebben absoluut geen zin in een welles-nietes debat over de technische (on)mogelijkheden, maar moeten er toch iets over zeggen.
Wij geloven niet in het 'genezen van veroudering'. Het is misschien wel een luchtballon opgelaten om discussies over andere omstreden technieken te omzeilen. Immers, als het idee van veroudering genezen flink zou aanslaan, dan worden allerlei 'ethische' bezwaren tegen technieken om dat te bereiken gemakkelijker aan de kant geschoven vanwege het grote belang van veroudering
genezen.
Het is een kwestie van keuze om wel of niet veel geld in te zetten op dit onderzoek, een belangrijke politieke keuze. Laten we beginnen met een dooddoener, die echter wel een zeer reeel probleem benoemd: Is het niet vreemd te werken aan het genezen van veroudering terwijl zoveel mensen in armoede leven dat ze hun vijftigste levensjaar niet eens halen?

Moderne Pro-Lifers zoals we ze sarcastisch zullen noemen, plaatsen bij voorkeur 'bio-conservatieven' tegenover henzelf. Daarmee kunnen ze zichzelf een vooruitstrevend voorkomen aanmeten. Ze geven tegenstanders van hun visioenen namen als Bio-luddites en noemen ze 'pro-death'.

Een argument van de Moderne Pro-Lifers is dat sociale hygiene als gevolg van ontdekkingen van Louis Pasteur in 1870, veel mensen het leven heeft gered en kindersterfte in het westen heeft teruggebracht tot het lage nivo van nu. En wie is daar nu tegen, vragen ze rhetorisch.
Verschil met de - nog bijna totaal onbekende, laten we dat niet vergeten! - technieken voor het genezen van veroudering is dat de riolering en waterleiding projecten waren die ingrepen in de sociale structuur, die de leefomgeving van mensen verbeterden, niet de mensen zelf, zoals de Moderne Pro-Lifers willen gaan doen.
Daar zit precies de reden van onze afkeuring en ons ongeloof in de heilzame effecten voor iedereen van genezing van de veroudering. Langdurige stress bijvoorbeeld, veroorzaakt ziektes, vaak onverklaarbare. Armoede, weinig grip op je leven en niet of juist te serieus genomen worden zijn grote stressveroorzakers. Wat doet het genezen van veroudering daaraan?

Verkiezingsthema

Een andere voor de hand liggende vraag bij deze ontwikkelingen is voor wie dit lange leven dan beschikbaar zal zijn. Rijke mensen kunnen hun lichaam misschien ieder jaar een beurt geven waardoor ze jong blijven, maar hoe zit dat in ontwikkelingslanden?
De Grey, een Moderne Pro-Lifer, geeft een interessant argument. Hij stelt dat een democratische samenleving van een overheid zal eisen toegang te krijgen tot deze levensverlengende technologieen. Slechts een partij die belooft de technologie beschikbaar te stellen zal aan de macht komen. Hiermee dicht de Grey de huidige westerse samenlevingen een hoog democratisch gehalte toe en zijn visioen de kracht van een doorslaggevend verkiezingsthema.
Misschien dat de meeste mensen op den duur toegang zullen krijgen tot een deel van de verjongings technologieen (als het ooit zou werken), maar de rijken zullen altijd meer mogelijkheden hebben. Daarnaast zal er zonder grote sociale verandering altijd een grote onderklasse zijn die nauwelijks toegang zal krijgen. Bovendien geldt zijn argument niet voor armere landen, waar vaak nog minder sprake is van een democratie.
Geld zal wel degelijk een grote rol spelen. Nederland heeft net een grote bezuinigingsronde in de zorg achter de rug. Door de no-claim regeling en de nieuwe Wet Maatschappelijke Ondersteuning komt de toegang tot zorg onder druk te staan. Hoogervorst wil dat zieke mensen solidair zijn met de gezonden, en verhoogt de premies voor een zorgverzekering. De FNV vreest een leger van onverzekerden. In de VS is een kwart van de bevolking onverzekerd.
Technologische ontwikkelingen lijken immuun te zijn voor bezuinigingen. Overheden, bedrijven en instellingen blijven geld stoppen in innovatie. Stijgende kosten in de zorg door steeds duurdere behandelmethoden worden vervolgens betaald met bezuinigingen in de basiszorg of door de toegang tot zorg te beperken. De ontwikkeling van verjongingstherapieen zal hier geen verandering in brengen.

Betere mensen maken

Het mensbeeld van de Moderne Pro Lifers hangt tegen eugenetica aan: we zullen geen tere, zwakke broze mensen meer hebben, wel oudere mensen, is hun statement. En wat is er mis met ouderen, vragen ze rhetorisch? Dit lijkt een mooi anti-leeftijdsdiscriminatie standpunt, maar je zou dit beter een moderne vorm van sociaal- racisme kunnen noemen. Want kijk eens naar deze redenering: Wat is er mis met zwarte mensen als ze aangepast zijn en dus net zo zijn als wij? Iedereen die integreert, assimileert, geen andere aanspraken maakt dan de toegestane, is OK en voor die situatie gaan we zorgen, is eigenlijk de boodschap. De Moderne Pro Lifers zeggen: Ouderen mogen best oud zijn als ze maar niet teer, zwak of broos zijn. Ziekte en leed uit het leven bannen door ingrepen in het biologische lichaam, dat is het doel van de Moderne ProLifers. Wie daartegen is 'veroordeelt mensen tot een onnodig vroege dood'.
De Moderne Pro Lifers zeggen: de miljoenen mensen die sterven van de honger eerst helpen (als ze al te helpen zijn), is niet beter dan 'veroudering genezen' (ook al kan dat de eerste tientallen jaren nog niet). Zolang er een behoorlijk goede kans is dat een actie vandaag de 'genezing van de veroudering' dichterbij brengt, redt die actie van vandaag levens, zeggen Moderne Pro Lifers. Ze lijken daarmee op utilitaristen (die mensen inwiselbaar achten in hun streven naar vergroting van het wereldwijde geluk). Utilaristen kunnen de Moderne Pro Lifers alleen zijn als je niet naar het nu kijkt maar de toekomst meerekent. Waarmee het dubieuze concept van meetbaar geluk nog arbitrairder wordt. De Moderne Pro Lifers lijken toch eerder ego-isten, eurocentristen misschien of rijk-isten: Wat hen interesseert moet voorrang krijgen (onderzoek naar 'genezing van de veroudering'). Wat er met andere, zelfs van honger stervende mensen gebeurt is
kennelijk van minder belang. Racisme? Best mogelijk. In ieder geval geven de Moderne Pro Lifers zich geen rekenschap van waar de rijkdom in hun contreien, waarmee het onderzoek naar 'genezing van de veroudering' betaald wordt, vandaan komt. Aan de rauwe werkelijkheid van in feite al x-maal afbetaalde schuldenlast aan het westen, de oorlogen om door het westen gewilde grondstoffen, en de erfenis van het kolonialisme hebben de Moderne Pro Lifers geen boodschap bij hun verdediging van onderzoek naar 'genezing van de veroudering'.


Herman Van Wietmarschen en Jeroen Breekveldt

Bronnen:
1. Robert A. Freitas, 9-1-2003 KurzweilAI.net 'Death is an outrage' http://www.kurzweilai.net/meme/frame.html?main=/articles/art0536.html
2. Ray Kurzweil, 31-3-2003 KurzweilAI.net 'The future of life' http://www.kurzweilai.net/meme/frame.html?main=memelist.html?m=5%23554
3. Trouw, 17-2-2005 'Oude muis verjongt met bloed'

-------------------------------------------------------------------------------
3. Biomedische nanotechnologie

Een nieuw boek over Nano-technologie biedt een overzicht van mogelijkheden en risico`s. In deze technological fix lijkt de sociale werkelijkheid waarin de nano-revolutie zich zou moeten ontwikkelen er nauwelijks toe te doen.

'Biomedische nanotechnologie is een vakgebied waarin nanoschaal principes en technieken worden toegepast op het begrijpen en veranderen van inerte materialen en biosystemen (niet-levende, levende en denkende) voor medische doeleinden zoals het maken van medicijnen, begrijpen van de hersenen, vervangen van lichaamsdelen, visualisatie en instrumenten voor medische ingrepen.' Met deze woorden beschrijft Mihail Roco, directeur van het Nationale Nanotechnologie Initiatief in de VS, de snel groeiende biomedische nanotechnologie in het nieuwe boek 'Biomedical nanotechnology' van Ineke Malsch.1 M. Roco, prominent nanotechnologie voorstander, kreeg de eer het inleidende hoofdstuk te verzorgen.

Herhaaldelijk wordt in het boek er gewezen op het belang van sociale aspecten. Biomedische nanotechnologie kost grote hoeveelheden publiek en privaat geld waardoor enige verantwoording op zijn plaats lijkt. Zodoende is er een hoofdstuk gewijd aan sociale en economische aspecten. Ook het hoofdstuk over de risico's gaat over sociale aspecten, namelijk de potentiele gezondheidsrisico's voor werkers in de nanoindustrie, patienten die nanomedicijnen innemen en mensen die blootgesteld worden aan afvalproducten of consumentenproducten met nanodeeltjes.

Nanotechnologie is niet sociaal

Het hoofdstuk over de sociale en economische aspecten van biomedische nanotechnologie begint met een interessante invalshoek. Als uitgangspunt kiest Malsch de belangrijkste dreigingen voor de gezondheid die de World Health Organisation (WHO) aanvoert in haar World Health Report (2002). Volgens de WHO zou beleid onder andere gericht moeten zijn op het voorkomen van ongezond gedrag door het voorlichten van mensen.

Malsch vraagt zich terecht af welke rol biomedische nanotechnologie hierin zou kunnen spelen. Vreemd genoeg draait haar antwoord een beetje om de vraag heen. Biomedische nanotechnologie zou volgens haar nodig zijn omdat mensen zich pas zorgen over hun gezondheid zouden gaan maken op het moment dat ze ziek worden. Daarnaast blijven er altijd ziekten bestaan, zijn er risico's op ongelukken en
genetische afwijkingen. Ten derde ziet ze biomedische nanotechnologie bijdragen aan de kwaliteit van leven van gehandicapten. Hiermee gaat ze op geen enkele van de door de WHO aangevoerde beleidspunten in, en ziet blijkbaar geen rol voor biomedische nanotechnologie om mensen in hun basisbehoeften te voorzien.

Biomedische nanotechnologie zal slechts beschikbaar zijn voor de welgestelden. De ongelijke toegang tot gezondheidszorg zal niet opgelost worden, integendeel, deze zal alleen maar groter worden. Bedrijven die investeren in deze nieuwe technologieen zoeken naar een markt voor potentiele nieuwe producten, en vinden deze markt onder de elite in het arme Zuiden en in het rijke Westen.

Toch weet Malsch biomedische nanotechnologie neer te zetten als een positieve ontwikkeling. Het is goed dat ze de soms waanzinnige voorspellingen over de voordelen van nanotechnologie relativeert, en bovendien aangeeft dat vooral westerse landen de voordelen zullen ervaren. Jammer is echter de geringe aandacht voor de negatieve effecten, bijvoorbeeld de gevolgen van het wegtrekken van geld naar nanotechnologie wat ten koste gaat van allerlei andere manieren van gezonheidsverbetering voor de minder goed bedeelde mens.

De WHO schat dat tussen 1300 en 2500 miljoen mensen geen toegang hebben tot esentiele medicijnen - door de WHO gedefinieerd als 'onmisbare' medicijnen die 'op ieder moment bij ieder segment van de samenleving beschikbaar moet zijn'.2 Als zelfs deze medicijnen nog niet beschikbaar zijn, hoe kan biomedische nanotechnologie dan ooit bijdragen aan een gelijkwaardigere wereld. Het is jammer dat Malsch geen bijdrage van ETC group, een Canadeese kritische non-profit organisatie, heeft opgenomen in de bundel om de sociale impact van nanotechnologie vanuit een maatschappelijk perspectief te belichten.

Wat is handicap?

Biomedische nanotechnologie zou ook de kwaliteit van leven van gehandicapten verbeteren. Waarschijnlijk is dit het idee van de ontwikkelaars van de technologie in plaats van de gehandicapten zelf. Gregor Wolbring, professor aan de universiteit van Calgary, ziet niet veel in nano-tech voor gehandicapten. Hij verzet zich hand en tand tegen de dominante beelden die er bestaan over zogenaamde gehandicapte mensen. Gregor vraagt zich af wie er eigenlijk bepaalt wat een handicap, een gebrek of een ziekte is. Wie bepaalt hoe er gerepareerd wordt, medisch of sociaal? En hoe beinvloeden deze ontwikkelingen sociale structuren?

In een prachtig artikel beschrijft Gregor Wolbring hoe handicaps op twee manieren gezien kunnen worden, als een medisch probleem of als een sociaal probleem.3 'Het sociale model van handicap ontkent niet dat een gehandicapt persoon een zekere biologische realiteit heeft waardoor zijn/haar mogelijkheden anders zijn (bijvoorbeeld door geen benen te hebben), en waardoor hij/zij niet aan de norm voldoet. Maar het model ziet de 'noodzaak aan een norm te voldoen' als de handicap en stelt ter discussie of veel van de afwijkingen van de norm
wel een medische oplossing behoeven of een sociale oplossing nodig hebben.'

Gregor Wolbring ziet veel nanotechnologie toepassingen gericht zijn op individuele tekortkomingen. Ze bieden medische oplossingen en geen sociale oplossingen zoals acceptatie, gelijke rechten en respect. Er zijn vele studies gedaan die aantonen dat gehandicapte mensen zichzelf niet als zielig zien, als lijdende wezens met een slechte levens kwaliteit. Zogenaamde normale mensen hebben een veel negatiever beeld van hoe het leven met een handicap zou zijn.4

Biomedische nanotechnologie lijkt goede voornemens te hebben voor gehandicapte mensen. De vraag is echter in hoeverre deze mensen betrokken worden bij het ontwikkelen van deze nieuwe technologieen en hoe gewenst de toepassingen zullen zijn. Vanuit gehandicaptenbewegingen bestaat er veel kritiek op biomedische nanotechnologie, misschien nog wel het best geillustreerd door het feit dat
slechts 2% van de gehandicapte mensen in de wereld toegang heeft tot  gezondheidszorg.

Ineke Malsch zou naar mijn smaak minstens een hoofdstuk door een gehandicapte wetenschapper zoals Gregor Wolbring moeten hebben laten schrijven. Het alternatief is iedere verwijzing naar zogenaamde voordelen voor gehandicapte mensen weg te laten.

Wel of geen gezondheidsrisico's?

Emmanuelle Schuler, Rice University, schreef het laatste hoofdstuk over de potentiele risico's van biomedische nanotechnologie. Opvallend is haar keuze om het op te nemen voor de industrie en de wetenschappers, in plaats van publieke belangen voorop te stellen. Het voorzorgsprincipe wordt afgedaan als conservatief en als een belemmering voor innovatie, en ze haalt zelfs de veelgehoorde dooddoener uit de kast dat onderzoek elders toch wel verder zal gaan als een land besluit een moratorium in te stellen.

ETC group heeft onlangs een nieuw overzicht gepubliceerd van het politieke landschap rond nanotechnologie. Ook de veiligheid van nanodeeltjes komt meermalen ter sprake.5 In juni 2004 concludeerde de Britse Health and Safety Executive, een organisatie die zich bezig houdt met protocollen voor het maken van nanomaterialen: 'omdat de risico's van blootstelling aan veel vormen van nanodeeltjes nog niet volledig begrepen wordt, zouden regulerings strategieen gebaseerd moeten zijn op een principe van het zoveel mogelijk reduceren van
blootstelling.'6 In Amerika heeft John Howard van de vergelijkbare organisatie, US National Insitute for Occupational Safety and Health, dezelfde boodschap: 'Er is zeer weinig bekend over hoe gevaarlijk nanomaterialen zijn, of hoe we werkers in de nanotech-gerelateerde industrie moeten beschermen.  Echter, onderzoek van de laatste jaren heeft uitgewezen dat nanometer-diameter deeltjes giftiger zijn dan grotere deeltjes op basis van massa. Dit feit, in combinatie met deeltjes grootte, unieke structuur en unieke fysische en chemische eigenschappen, suggereert dat er grote zorg moet worden gedragen voor adequate bescherming van werkers bij het produceren en gebruiken van nanomaterialen.'7

Ondanks verschillende waarschuwingen van toxicologen en maatschappelijke organisaties, bagataliseert Schuler de risico's. Ze heeft het zelfs over 'potentiele risico's' in plaats van gewoon reele risico's. Toch tonen verschillende studies aan dat bijvoorbeeld koolstof nanobuisjes zich in
organen van dieren ophopen. Schulers keuze van aangehaalde onderzoeken laat iets zien van haar houding tegenover nanotechnologie, en het vertrouwen dat ze stelt in technologie. In plaats van voorzichtig aan te doen, kiest ze voor de benadering van: waar gehakt wordt vallen spaanders.


Het boek 'Biomedische nanotechnologie' zegt deze nieuwe ontwikkelingen in een sociaal en econimisch perspectief te plaatsen. Een economisch perspectief wordt inderdaad geboden in een uitvoerige uiteenzetting van de belangrijke spelers en financiers. De sociale kant daarentegen is mijns inziens te mager. Er wordt teveel aangenomen dat nieuwe technologie wel oplossingen zal bieden voor problemen, al zijn dit vooral sociale problemen. Nanotechnologie als oplossing wordt nauwelijks ter diskussie gesteld. Daarnaast wordt er niet onderzocht of sociaal minder bedeelde groepen zoals mensen in ontwikkelingslanden, wel zitten te wachten op nanotechnologie. Misschien willen
zij liever schoon drinkwater, eten, onderdak en werk.

De meer technische hoofdstukken zijn interessant, ze geven een aardige indruk van wat er mogelijk is en waar aan gewerkt wordt. Uiteindelijk lijkt slechts de markt te gaan beslissen welke koers de ontwikkelingen gaan varen. Er wordt wel gepleit voor een soort participerende technologie beoordeling (waarin het publiek mee mag praten), maar eerder uit angst voor grootschalig verzet zoals
tegen genetisch gemanipuleerde gewassen als door een wens het publiek werkelijk mee te laten beslissen. De afwezigheid van regulering rond nanostoffen en het milieu wordt niet gepresenteerd als een groot gebrek. Integendeel, er wordt juist lovend gedaan over de magere pogingen tot regulering die eindelijk op gang beginnen te komen. Door schade en schande zullen we wijs moeten worden.

Herman van Wietmarschen

Bronnen:
1. Neelina H. Malsch, 2005 Taylor & Francis Group, 'Biomedical nanotechnology'
2. Gregor Wolbring, november 2004 'Research resource flow, new technologies and the 10/90 gap in health research'
3. Gregor Wolbring, 'Science and technology and the triple D (disease, disability, defect)'
4. Bijvoorbeeld: Gerhart, KA et al., 1994 Annals of emergency medicine Vol 23. 807-812 'Quality of life following spinal chord injury. Knowledge and attitudes of emergency care providers.'
5. ETC group, juli 2005 'Nanogeoppolitics: ETC group surveys the political landscape'
6. Anon., HSE Information Note, juni 2004, 'Nanotechnology: Horizons scanning information sheet No. HSIN1' www.hse.gov.uk/pubns/hsin1.pdf
<http://www.hse.gov.uk/pubns/hsin1.pdf>
7. John Howard, praatje tijdens de conferentie Professional Development Conference and Exposition 2004 van de American Society of Safety Engineers, Las Vegas, Nevada, 9 juni 2004, 'Workplace safety challenges in the 21st century' www.asse.org/gov_affairs_pdc04_howard.htm

--------------------------------------------------------------------------------
4. Abonneren op deze mailinglijst?
 
U kunt zich kosteloos abonneren op deze lijst door een mailtje te sturen naar nieuws[at]biopolitiek.nl.
 
Onderwerpen van de vorige uitgaven van de nieuwsbrief [Biopolitiek] zijn te zien op:
http://www.biopolitiek.nl/pivot/archive.php?c=Biopolitiek