Biopolitiek nieuwsbrief

21 Apr '05 - 3362 W Genomics of gezondheid

--------------------------------------------------------------------------------
Nieuws@biopolitiek.nl, nummer 39, 21 april 2005
--------------------------------------------------------------------------------

www.biopolitiek.nl

NIEUWS
1. Intro
2. Genomics of gezondheid
3. GenomiX
4. Recensie: Genomics en democratie
5. Abonneren op deze mailinglijst?

---------------------------------------------------------------------------------
1. Intro

Genomics of gezondheid is het thema van deze nieuwsbrief. Jeroen heeft weer een prachtig intro geschreven, echter door zijn enthousiasme werd het meer een artikel dan een introductie. Hieronder dus uitvoerige inleiding bij deze nieuwsbrief

.

----------------------------------------------------------------------------------
2. Genomics of gezondheid

Minister Hoogervorst is nog niet klaar met zijn 'revolutie' in de gezondheidszorg. Hij wil toegang tot de zorg beperken voor mensen die
'ongezond leven'. 'Er bestaat niet zoiets als een recht op ongezond leven' liet de minister weten op een congres van artsen en specialisten. Wie zal de minister tegenspreken?

De kwestie moet anders geformuleerd worden om tot een steekhoudend weerwoord te komen. Hoogervorst sluit aan bij de trend van self-management. Mensen worden geacht zichzelf telkens te up-daten op het gebied van scholing (life long learning) om zo aantrekkelijk mogelijk te zijn voor de arbeidsmarkt. Nu komt daarbij de taak het lichaam fit te houden. Niet alleen om de baas te plezieren door de
WAO-kosten te drukken, maar om de kosten van de gezondheidszorg betaalbaar te houden. De Raad voor de Volksgezondheid en Zorg publiceert deze week een rapport over solidariteit in de zorg. Dit belooft niet veel goeds, daar de Raad eerder al concludeerde dat 'een kleine groep een steeds groter deel van het zorgbudget opslokt' en dat 'zet de bereidheid van gezonde mensen om mee te betalen aan het zorgstelsel onder druk' aldus de Volkskrant*.

Van genomics wordt veel verwacht, niet in het minst in het gebied van de gezondheidszorg. De resultaten van genomics zijn echter nogal
teleurstellend, zo bleek 3 jaar geleden al uit een achtergrond artikel in de NRC**. Epidemioloog prof. Dr Jan VandenBroucke van het Leidse LUMC ziet, zo zegt hij in die NRC, meer in de combinatie van genomics met gebruikmaking van biomateriaal. En daarvan ligt in Nederland ‘al heel veel klaar’. VandenBroucke: “De Nederlandse Hartstichting heeft een inventarisatie gemaakt. Waarschijnlijk zijn er al 200.000 bloed en urine monsters verzameld voor diverse grote epidemiolologische onderzoeken. Buiten dat is er de zogenaamde PALGA administratie van de Nederlandse pathologen. Die bevat gegevens over al het weefsel dat de afgelopen 25 jaar in Nederland voor onderzoek in ziekenhuizen van patienten is afgenomen. En in de meeste ziekenhuizen is dat ook nog bewaard in microscopische preparaten of in dobbelsteengrote in paraffine gegoten weefselblokjes””, zegt VandenBroucke likkebaardend.
De voorgenomen toegang tot dit voor geheel andere doeleinden afgenomen lichaamsmateriaal van honderdduizenden mensen in Nederland moet een dreigend zwaar tegenvallend resultaat van genomics-onderzoek afwenden. De genomics blamage is opmerkelijk. De overheid heeft in 2002 €189 miljoen aan NWO gegeven, bestemd voor onderzoek naar genomics. De effecten en mogelijkheden daarvan zijn echter teleurstellend, zegt Steven Lamberts, in het Rotterdamse Academisch Ziekenhuis Dijkzigt hoogleraar inwendige geneeskunde. Als voorzitter van een commissie van de Raad voor Gezondheidsonderzoek (RGO) breekt deze Lamberts een lans voor het mogen gebruiken van reeds verzameld lichaamsmateriaal in combinatie met genomics-onderzoek.
De grote ziekten waar veel mensen last van hebben zoals hart en vaatziekten, reuma, asthma en kanker, zijn met genetisch onderzoek echter nog steeds niet goed te bestrijden, geeft genomics-onderzoeker VandenBroucke toe: “wat dat betreft ben ik steeds weer verbluft door het effect van roken, alcohol, vetzucht en niet bewegen. Die zijn zo overheersend dat alle genetische kennis ons op dat punt nu niet
veel verder helpt”.
Minister Hoogervorst verzet zich met zijn recente uitspraak over 'geen recht op ongezond leven' in het geheel niet tegen 'teleurstellende'
genomics. Hij legt de verantwoordelijkheid voor je gezondheid op ieders individuele bordje en vergeet voor het gemak de ziekmakende aspecten van de maatschappij. Hoogervorst ('zieken moeten solidair zijn met gezonden') wil voor alles de collectieve kosten van de
zorg terugbrengen en van de zorg een bloeiende markt maken. Met zijn recente oprisping geeft Hoogervorst een aanzet tot het 'te duur' verklaren van een groep zorggebruikers, die vervolgens hun ziektekosten niet meer (genoeg) krijgen vergoed: Eigen schuld, dikke rekening.
Zou het niet een beter idee zijn op z`n minst de honderden miljoen van het genomics-onderzoek te besteden aan het toegangkelijker maken van gezonder eten, stressverminderende maatregelen te nemen, goedkope toegang tot fittneszalen te realiseren of meer tijd en ruimte te creeren om te wandelen of fietsen naar je werk?
Een betere omgang met ziekte en gezondheid ligt niet in een wereld waarin je aangepastheid aan de eisen van de arbeidsmarkt het hoogste doel is en waarin genomics economics sociale aspecten van ziekte en gezondheid wegdrukt. Meer zeggenschap over je leven, je werk en bestaanszekerheid en gelijke rechten voor allen maakt mensen minder opgefokt, gelukkiger en dus gezonder.

Jeroen Breekveldt

* Volkskrant 15-4-2005: 'Hoogervorst: ongezond leven is geen recht'
** NRC 13-4-2002 , Wim Kohler: “Commerciële kolder. Bestaande medische gegevens zeggen meer dan genetische test”

Toevoeging febr 2007

In de VVD is Hoogervorsts uitspraak 'er bestaat geen recht op ongezond leven' kennelijk omstreden. In Nova fulmineerde VVD tweede Kamerlid Edith Schippers tegen het snel in te voeren rookverbod in de horeca, een plan van Hoogervorsts opvolger Ab Klink (CDA). Schippers zei: " We hebben burgerrechten en we hebben ook nog het recht te kiezen voor een ongezonde levensstijl! "

Nova 23 februari 2007 , http://novatv.nl/index.cfm?ln=nl&fuseaction=videoaudio.details&reportage_id=4958

---------------------------------------------------------------------------------------------------
3. GenomiX

Genomics moet op de kaart gezet worden sinds de Nederlandse overheid honderden miljoenen euros publieksgeld erin heeft geinvesteerd. Een klein deeltje van het geld wordt gebruikt voor het voorlichten van het publiek over genomics.

GenomiX is een tijdschrift voor jongeren, uitgegeven door het Regieorgaan Genomics, de club die het genomics geld beheert en genomics onderzoek coordineert. Deze belangenorganisatie heeft een kleurrijk, glossy magazine gefabriceerd met spetterende stukjes over bekende acteurs en spectaculaire ontwikkelingen. Zo wordt het een en ander uitgelegd over genen en erfelijkheid, maar ook een zeer positief beeld geschetst van genomics. Iets anders had ik niet verwacht van het Regieorgaan, zij behartigt immers de belangen van de wetenschap en de industrie.
Toch zou een onoplettende lezer de indruk kunnen krijgen dat wat er allemaal beschreven wordt de gewoonste zaak van de wereld is. Er worden bijvoorbeeld kippen genetisch gemanipuleerd zodat ze een gezonder soort vet bevatten. Het klonen van katten wordt gepresenteerd als een verworvenheid. Ook gendoping in de sport wordt beschreven als onafwendbare toekomst. Slechts eenmaal komt er een kritiekpuntje naar voren als het gaat over het maken van de perfecte mens. Dan wordt Hitler even als boeman naar voren geschoven. Onvermeld blijft dat in die tijd over de hele wereld eugenetica als geaccepteerde wetenschap werd beoefend.

Werkplaats LAB ziet GenomiX als propaganda materiaal waarmee een beter imago van genomics onderzoek beoogd wordt. Door stevig verzet vanuit allerlei hoeken tegen genetisch gemanipuleerd voedsel zijn wetenschappers en de industrie bang geworden hun vingers te branden aan andere technieken die met genetische manipulatie te maken hebben. Alvorens het publiek opgeschrikt wordt door de verstrekkende toepassingen, wordt er geld uitgegeven aan het beinvloeden van de publieke opinie. Peter Folstar, directeur van het Regieorgaan, schrijft in het redactioneel dat mensen nog veel van genomics zullen horen. Daarin heeft hij gelijk, maar of we zo blij
gaan worden met die geluiden is een tweede.

Kijk op <http://www.biopolitiek.nl/>www.biopolitiek.nl voor een kritische visie op genomics en alles wat er mee samenhangt.

Herman van Wietmarschen

----------------------------------------------------------------------------------------------------------
4. Recensie: Genomics en democratie

'Het begrip 'genomics' heeft betrekking op één van de belangrijkste fronten van wetenschappelijke en technologische vooruitgang in onze tijd.' Met deze woorden bijt Harry Kunneman in het tijdschrift voor Humanistiek de spits af van het redactioneel. In een themanummer getiteld 'Genomics en democratie' wordt 'de verhouding tussen die [het leven zelf te manipuleren] mogelijkheden en risico's en over de dringende noodzaak het publieke debat daarover te bevorderen' onderzocht.(1)

Als we de wetenschappers mogen geloven zijn de mogelijkheden van genomics onbegrensd: 'nieuwe gewassen die een hogere opbrengst bieden en minder bestrijdingsmiddelen vereisen, optimalisering van genetische kenmerken van dierlijk voedsel; nieuwe, veel effectievere geneesmiddelen die afgestemd zijn op het genetische profiel van specifieke groepen, en natuurlijk het meest aansprekende en verstrekkende vooruitzicht: het kunnen verbeteren van de genetische kenmerken van menselijk nageslacht, op gebieden als
uiterlijke kenmerken, intelligentie, gezondheid en levensduur.' Vooral deze laatste uitspraak kom je niet vaak tegen in wetenschappelijke publicaties, of wordt angstvallig als iets gepresenteerd waar genomics zich verre van houdt.
Kunneman windt geen doekjes om de eugenetische kant van ontwikkelingen in genomics: 'Bovendien doemt voor de toekomst een heel nieuwe vorm van ongelijkheid op, zowel binnen westerse landen als tussen het noordelijk en het zuidelijk halfrond, in de vorm van de tegenstellingen tussen genetisch verbeterde exemplaren van de menselijke soort en degenen wier erfelijke eigenschappen door het toeval zijn bepaald.' Mogelijkheden de genetische samenstelling van mensen te bepalen maakt de weg vrij voor het stellen van eisen door bijvoorbeeld verzekeringsmaatschappijen, werkgevers en partners. Zo ontstaat er een sociale druk gebruik te gaan maken van genetische verbeterings technologieen. Critical Art Ensemble heeft deze 'eugenetica van onderop' prachtig uitgewerkt in haar boek 'Flesh Machine'.(2)
Wat genomics een interessant onderwerp maakt voor vrijwel iedereen is de maatschappelijke impact die het gaat hebben en al heeft. Genetische diagnostische en screenings testen zijn volop in ontwikkeling en worden de medische routines binnengeloodst. Hierdoor verschuift de gezondheidszorg praktijk steeds meer van een curatieve zorg naar een preventieve zorg. Mensen zijn niet alleen 'ziek' of 'niet-ziek', maar worden steeds vaker als 'potentieel-ziek' gedefinieerd waaraan allerlei medische handelingen verbonden worden. Een enorme onontgonnen markt in zicht.
Juist deze economische belangen zullen voorkomen dat mensen hun ogen voor genomics kunnen sluiten. Nederland heeft inmiddels miljoenen euro's uitgegeven aan genomics onderzoek en heeft 'zelfs een apart regieorgaan ingesteld' om activiteiten to coordineren. De missie van het regieorgaan luidt: 'het combineren van de mogelijheden die door genomics worden geboden met de relevante excellente onderzoeks gebieden in Nederland waardoor een wereldklasse kennis infrastructuur wordt opgezet.' Toch is het regieorgaan zich ook bewust van de maatschappelijke weerstand tegen genomics.
Terecht, vindt Kunneman, 'De enorme complexiteit van de processen waar het om gaat, en de daarmee verbonden onzekerheden, risico's en maatschappelijke tegenstellingen dreigen daarmee steeds weer naar de achtergrond gedrukt te worden, ten koste van publiek debat en democratische meningsvorming over wezenlijke vragen.' Met het themanummer 'Genomics en democratie' probeert het tijdschrift voor Humanistiek dit debat een nieuwe impuls te geven.

Wereldbeelden
Hans Achterhuis beschrijft in zijn artikel dat de diskussie en strijd rond genomics niet alleen over de voors en tegens gaat, maar ook over de achterliggende wereldbeelden. Publicaties van Sloterdijk (Regels voor het mensenpark) en Fukuyama (De nieuwe mens) waren volgens hem een grote frustratie van veel bio-ethici en genetische wetenschappers. In plaats van een rationele diskussie te voeren over de voor en nadelen van een technologie, werd er ingegaan op veranderingen van de menselijke natuur. 'Wereldbeelden, ideeën over autonomie, identiteit, humaniteit, geest en materie blijken mensen vaak meer bezig te houden in het debat over biotechnologie dan een discussie over de directe voors en tegens hiervan zichtbaar kan maken,' aldus Achterhuis. Merkwaardig genoeg blijken meer levensbeschouwelijke bijdragen aan de genomics discussie frustrerend voor bio-ethici en wetenschappers te zijn.
Natuurlijk komt deze frustratie voort uit het gegeven dat deze bijdragen weigeren genomics heilig te verklaren en de mirakels te verdedigen die de nieuwe technologie ons belooft. Meer levensbeschouwelijke teksten en argumentaties blijken mogelijkheden tot verzet tegen de ongebreidelde wetenschappelijke ontwikkelingen te bevatten. Helaas deelt Achterhuis deze mening niet. Hij pleit voor een 'actief
grensverkeer' tussen de beide domeinen wetenschap en levensbeschouwing. Filosofie moet zich dus meer aantrekken van wetenschappelijke ontwikkelingen, maar of het omgekeerde ook moet gelden laat Achterhuis in het midden. In ieder geval pleit Achterhuis in dit artikel niet voor een democratisering van de genomics discussie.
Ook in het artikel van Hub Zwart en Jean-Pierre Wils lijkt democratie geen rol te spelen. Er wordt zelfs gepleit voor een nieuw soort expert, welke de 'harde' wetenschappelijke data moet gaan vertalen naar het publiek. Deze expert is natuurlijk ook een wetenschapper, maar dan met een mengsel van alfa, beta en gamma kwaliteiten. Niet zozeer informatie moet worden overgedragen op het publiek alswel de wetenschappelijke denkstijl zelf.
Persoonlijk zou ik een dergelijke taak meer geschikt vinden voor onafhankelijke NGO's. Vaak werken daar mensen met verschillende
wetenschappelijke achtergronden. Daarnaast hebben mensen een maatschappelijke betrokkenheid en hierdoor de wil mensen en de wereld verder te helpen. In tegenstelling tot Zwarts pleidooi zouden wetenschappers uit hun ivoren toren moeten klimmen in plaats van er eentje bij te bouwen.
Twee andere in het kader van NWO's maatschappelijke component van genomics onderzoek geschreven artikelen gaan over 'beelden' of 'metaforen' van DNA. Discussies over genomics blijken vaak beelden uit populaire werken als Levin's 'The Boys from Brazil' op te roepen. Biotechnologen kunnen zich hieraan ergeren, en verwijten schrijvers een ongenuanceerd beeld van wetenschap te geven.
Frans Meulenberg en coauteurs stellen daarentegen dat fictie juist gebruikt zou moeten worden om wetenschap te communiceren. Het lezen van een roman of het kijken van een film is leuk, waar gebruik van gemaakt kan worden. Echter weer worden de wetenschappers gemaand 'gebruik' te maken van culturele middelen, in plaats van deze fictie juist de wetenschappelijke ontwikkelingen te laten beinvloeden.

Genomics leidt tot eugenetica
Gelukkig worden de eerste vier artikelen gevolgd door vier kritischere teksten waardoor het boekje zeker het lezen waard wordt. Allereerst krijgt de lezer een voorproefje van het boek Factor XX van Marli Huijer en Klasien Horstman. Gender onderzoekster Jyotsna Gupta is geinterviewd voor het boek over vruchtbaarheidstechnologieen in het rijke westen en het arme India.
'De culturele norm schrijft niet alleen voor dat vrouwen kinderen moeten krijgen, maar ook dat vrouwen jongetjes moeten baren,' legt Gupta uit over de situatie in India. 'Het baren van meisjes is voor sommige vrouwen bijna hetzelfde als kinderloos zijn. Een kinderloze vrouw wordt vaak door haar man en schoonfamilie uitgestoten als ze 'onvruchtbaar' blijkt te zijn (ook als de oorzaak waarschijnlijk bij de man ligt) of alleen meisjes baart (waar het sperma van haar man ook invloed op heeft).' In deze context wordt IVF gebruikt om het geslacht van een toekomstig kind te selecteren.
In Westerse landen, waaronder ook Nederland, neemt de vraag naar mogelijkheden om geslacht te selecteren ook toe. Verschillende ethici houden bloemrijke pleidooien geslachtsselectie toe te staan om de 'familie te plannen' of de 'familie te balanceren'. De onvoorwaardelijke liefde voor een kind wordt overboord gezet voor een meer planmatige kijk op kinderen krijgen. Pre-natale testen zijn hier ook een voorbeeld van. Ouders wensen steeds vaker 'normale', productieve kinderen, en willen mogelijkheden zwangerschappen te controleren, testen en eventueel te aborteren. Dit is niet geheel aan ouders te wijten, ook de toenemende sociale druk om productieve kinderen te krijgen neemt toe. Iedere afwijking van het 'normale' zal de toekomstige ouders geld en tijd kosten. De samenleving is steeds minder ingericht op mensen met speciale behoeften en wensen.
Pre-natale testen maken een 'afwijkend' kind al snel de eigen schuld van de ouders, en laten ze dus ook voor de kosten opdraaien.
Gupta concludeert dat 'voortplantingstechnieken niet zonder meer een weg naar vrijheid zijn'. Arme vrouwen in India leiden onder de sociale druk om jongetjes te baren. Technieken zullen deze vrouwen slechts afhankelijker maken. Rijkere vrouwen in India kunnen zich iets makkelijker aan deze druk onttrekken. In het Westen, waar vrouwen al wat vrijheid hebben bevochten, kunnen vrouwen deze nieuwe technologieen misschien wel naar hun hand zetten. Gupta waarschuwt echter wel voor de extreme vorm van zelfbeschikking die we hier in het Westen beginnen te ontwikkelen. Vrouwen krijgen het recht om hun eicellen te verkopen en hun baarmoeder te verhuren. 'In wat voor wereld leven wij als je je lichaamsdelen moet verkopen en verhuren om je als mens te verwezenlijken! Dat is zeker ook geen feministische utopie!' eindigt Gupta haar betoog.
Frederic Vandenberghe geeft in een moeilijk geschreven artikel een directer verband tussen genomics en eugenetica. Het lijkt alsof er duidelijke normen en waarden bestaan rond gentherapieen met eugenetische doeleinden en het klonen van mensen. Sociologische studies wijzen echter uit dat we hier niet op kunnen vertrouwen. Volgens Frederic zijn normen 'slechts moreel bindend zolang de betreffende technologie zich nog in de science fiction sfeer bevindt'. Op het moment dat fictie werkelijkheid wordt blijken normen onduidelijk te worden, en taboes te verdwijnen.
'De geschiedenis van medische wetenschappen, van orgaantransplantatie tot IVF, laat zien dat medische therapieen altijd een rechtvaardiging boden voor het omverwerpen van heilige huisjes', schrijft Frederic. 'Het belang van mensen bij een goede gezondheid overstijgt iedere andere waarde', waarvan de farmaceutische industrie gretig gebruik maakt. Hierdoor zullen normatieve weerstanden tegen genomics verdwijnen en de weg open stellen voor het hellend vlak van 'liberale eugenetica'.

Ecohumanisme
Een alternatief voor ongeremde wetenschappelijke ontwikkelingen en de vernietiging van het milieu kan gezocht worden in het ecohumanisme. Tatjana Kochetkova beschrijft in haar artikel ecohumanisme als 'een project dat het doel authentieke menselijke ontplooing en universele zelfverwezenlijking ziet als essentieel verbonden met de ontplooing van de biosfeer als geheel.' In eenvoudige taal komt het erop neer dat mensen levende natuur nodig hebben voor hun welbevinden.
Tatjana uit stevige kritiek op de groei economie: 'malerieel welvaart is een ideologische waarde geworden, maar is op een zeker moment uitgeput geraakt.' Ze pleit voor een versterking van de culturele dimensie van economische groei. Hierdoor zouden we bevrijd kunnen worden van onze fixatie op de materiele kant van de economie. Bedrijven zouden 'bescheiden dienaars' van de samenleving moeten zijn, en niet de meesters.
De beschaving dient een verandering te ondergaan op velerlei gebieden om ecohumanisme te bewerkstelligen. Het belangrijkste, volgens Tatjana, is de rationaliteit van mensen die moet veranderen in een niet-reductionistische allesomvattende visie die 'de innerlijke en uiterlijke, de individuele en de collectieve aspecten van het menselijk bestaan kan samenbrengen.' Door een liberaal kunst onderwijs model zouden mensen gestimuleerd moeten worden zich veelzijdig te ontwikkelen, en weg te blijven van te smalle specialisaties. Hiertoe dient een toereikend politiek model ontwikkeld te worden waarin de vrijheid van het individu niet ten onder gaat aan economische druk.

Al met al is het themanummer 'Genomics en Democratie' een interessante bundeling van artikelen. Er worden visies besproken die je niet snel zult vinden in de dagelijkse, dominante genomics literatuur. Genomics komt uitvoerig aan de orde, democratie daarentegen maar zeer oppervlakkig. Jammer, want juist democratisering van technologieen als genomics zou een interessant onderwerp zijn.

Herman van Wietmarschen

Bronnen:
1. Tijdschrift voor Humanistiek, 5 juli 2004, nr 18, 'Thema: Genomics en democratie'
2. Critical Art Ensemble, Autonomedia 1998, 'Flesh Machine, Cyborgs, designer babies, and new eugenic consciousness'

-------------------------------------------------------------------------------------

5. Abonneren op deze mailinglijst?

U kunt zich kosteloos abonneren op deze lijst door een mailtje te sturen naar nieuws[at]biopolitiek.nl. We zullen ongeveer een maal per twee weken een mailtje versturen met verzameld nieuws. Het verspreiden van informatie op deze lijst is voorlopig voorbehouden aan Werkplaats Linkse Analyse Biopolitiek. We zijn altijd geinteresseerd in reacties, deze kunnen gestuurd worden naar nieuws[at]biopolitiek.nl. Bovendien ontvangen we graag aankondigingen, berichten en voorstellen voor werkprogramma's voor de nieuwslijst (Vooralsnog willen wij bekijken welke we via de nieuwslijst verspreiden).

Suggesties voor andere mensen en of organisaties die geinteresseerd zouden kunnen zijn in deze maillijst zijn van harte welkom.

Afmelden kan door een mailtje te sturen naar nieuws@biopolitiek.nl o.v.v. 'afmelden'.

Onderwerpen van de vorige uitgaven van de nieuwsbrief [Biopolitiek] zijn te zien op:
http://www.biopolitiek.nl/pivot/archive.php?c=Biopolitiek en waren onder andere:

1. Verzet tegen life science + nieuwe BioBrief
2. Gehandicapten in verzet
3. Bevolkingspolitiek
4. DNA in de opsporing + IQ mythes
5. Selecteer mee of vecht mee: verslag demonstratie CG-Raad en kritiek op Triple test
6. Hoog sterftecijfer rond geboorte schuld van allochtonen?
7. Debat over transplantatie industrie
8. Eugenetica en veiligheidswaan
9. Werken (en strijden?) in de zorg
10. Disciplinering
11. Techno wetenschap of sociaal beleid?
12. Het individu verantwoordelijk maken
13. High-tech landbouw
14. Medisch toerisme en orgaanhandel
15. Migratie management
16. Schort er wat aan (nieuwe) mensen?
17. Leed voorkomen
18. Wie mag testen?
19. Pardon?
20. Management van potentiele patienten
21. Chips en genen
22. Het einde van de patient
23. Genomics Economics
24. Verzet tegen armoede kabinet
25. Nee tegen het recht van de sterkste
26. Vrees voor verzet tegen nanotechnologie
27. Bij schaarste voorkruipen?
28. De ideale bevolking
29. Spinnende organen
30. Gezondheidzorg in de strijd
31. Solidariteit te grabbel
32. Biometrie en de veiligheidsstaat
33. Groningen Protocol onzichtbaar
34. Macht van het Geld
35. Moderne gezinsvorming
36. Links- of rechtsdraaiend?
37. Zelfbeschikkingsrecht?
38. Klonen verdrijven vluchtelingen
--------------