Werkplaats Biopolitiek

25 Jun '99 - 2487 W Eugenetica is terug van weggeweest

"Het zou totaal onredelijk en immoreel zijn als er minder ruimte zou komen voor hoogstaande mensen omdat er wat ruimte voor mongooltjes nodig is", zegt dr. C W Rietdijk, cultuurfilosoof uit Bloemendaal in De holle diamant, een boek met interviews over New Age, onder redactie van Maurits Schmidt. De Gehandicaptenraad deed aangifte van discriminatie. Econoom Pieter Lakeman heeft het op een andere bevolkingsgroep voorzien: "Nederland is door de immigratie sinds 1974 verarmd en verarmt nog steeds verder." Eric krebbers van De Fabel van de Illegaal beschrijft het nieuwste gedachtegoed van Lakeman, Jeroen Breekveldt van NoGen dat van bovengenoemde Rietdijk.

Linkse McCarthyisten
Na de kruistochten van Bolkestein tegen links is de tijd rijp. Lakeman voelt zich eindelijk bevrijd van de "sociale terreur" van de belangenbehartigers van de migranten, die linkse 'McCarthisten' die in de jaren 70 en 80 "iedereen die tegen de komst van nog meer vreemdelingen was voor racist uitmaakten."
Zijn boek wordt zeer goed ontvangen. Volkskrant econoom Kalshoven schreef bijvoorbeeld dat het onzin is om nog langer te zeggen: "migranten zijn mensen en over mensen mag je ten principale geen kosten-baten-analyse maken". "Heel goed" noemt hij het boek. Lakeman becijferde dat migranten weliswaar belasting betalen en de consumptie vergroten, maar dat hun "geringe arbeidsproductiviteit" en een "groot beroep op de collectieve voorzieningen" de balans negatief doen doorslaan. "Ook de gezinshereniging is verkeerd geweest: die heeft onze samenleving ongelooflijk veel geld gekost", aldus de onderzoeker. En "al die allochtonenkinderen moeten naar school; dat kost alleen maar geld."
Terloops schrijft hij zelfs de kosten van het fileprobleem en de milieuschade van Schiphol aan de migranten toe.

Salonfähig maken
De weinige kritici beperken zich voornamelijk tot het natrekken van Lakemans berekeningen, op zoek naar wetenschappelijke misstappen. Hoewel goedbedoeld, gaan ze zo wel mee in dezelfde kapitalistische logica, waarbij iedereen wordt afgerekend op zijn productiviteit. Wie niets oplevert mag niet meer meedoen in de samenleving, zo luidt de onontkoombare conclusie. Belangrijker is om Lakemans doelstellingen te bekritiseren. "Binnen zonder kloppen" is een poging racisme weer verder salonfähig te maken, met behulp van een wetenschappelijk aura en de dodelijke logica van de kapitalistische markt. Maar vooraf aan de 'neutrale' wetenschappelijke en economische berekeningen gaat de racistische keuze om een bepaalde groep apart te zetten, bij Lakeman de Turken, Marokkanen en vluchtelingen. Het model Lakeman veroordeelt hen tot een levenslange apartheid, getuige sommetjes als deze: "De immigratie van 10.000 asielechtparen kost dus meer dan 8 miljard gulden over de rest van hun leven." Eens een 'vreemdeling', altijd een 'vreemdeling.'

C.W. Rietdijk
De natuurkundige en cultuurfilosoof Wim Rietdijk zit op dezelfde lijn als Lakeman. "Het lijkt me alleszins redelijk dat naties datgene wat zij hebben niet willen laten afbreken door buitenlanders die gebruik komen maken van hun collectieve middelen zonder evenredige bijdrage te leveren", aldus het voormalig lid van het bestuursadvies-college van het ultra-conservatieve Oud Strijders Legioen OSL.
Wie is deze 71- jarige cultuurfilosoof uit Bloemendaal?
Rietdijk ziet zich als een bewaarder van de waarden van de Verlichting. Er is volgens hem wel degelijk een rode draad in de geschiedenis naar vooruitgang. 'Je kunt wel beweren dat het proces van mutatie en selectie geen doel heeft, maar je ziet toch dat die natuurwetten zodanig coöpereren dat het resultaat een evolutie naar omhoog is?' zei Rietdijk in Trouw.

Eugenetica gebeurt
Volgens Rietdijk is er al eugenetica: "De Amerikaanse geneticus Lee Silver stelt in zijn boek 'sleutelen aan de schepping' dat eugenetica al wordt toegepast. Spermabanken met Nobelprijswinnaars, klanten krijgen allerlei persoonlijke details over de zaaddonor. Verder ziet Silver de mogelijkheid om van een vrouw meerdere eicellen te bevruchten en de beste eruit te kiezen. Eugenetica is dus al gaande zonder dat iemand protesteert."
Rietdijk vindt dat eugenetica nodig is: "Er bestaat een kwalitatief onderscheid tussen individuen het is toch een feit dat door de sociale voorzieningen en de medische wetenschap mensen in leven worden gehouden die anders zouden zijn gestorven? Mij lijkt dit gepaard gaan met een degeneratie van de menselijke soort. Ik vind dat je daaraan iets mag doen, bijvoorbeeld door genetische selectie", zei hij in Trouw. Rietdijk is ook bezorgd over ouders van gehandicapten en de financiële draagkracht van de maatschappij: In De holle diamant spreekt Rietdijk van "categorieën geestelijke en lichamelijke onvolwaardigheid, die soms voor het kind en bijna altijd voor de ouders een groot lijden betekenen, en verder voor de maatschappij een heleboel extra (financiële) zorg. Als we nu toch al te veel mensen hebben, heb ik geen enkele morele aarzeling deze kinderen via abortus of later via euthanasie in te laten slapen."
Het financiële aspect, speelt een niet onbelangrijke rol in Rietdijks pleidooi voor eugenetica. In Het Parool zei hij over euthanasie op dementerende bejaarden: "Dat vind ik serieus te overwegen. Nu al weet de overheid dat , als we de wachtlijsten voor hartoperaties en nierdialyses nog langer laten worden, het mensenlevens gaat kosten. Je moet kiezen waaraan je je geld besteedt."
De redeneringen van Rietdijk vertonen overeenkomst met de nazi eugenetica-politiek. Ook de nazi`s zeiden dat gehandicapten te veel geld kostten, dat de 'natuurlijke' selectie geremd werd en dat bovendien de gehandicapten zelf een onmenselijk leven hadden.

Teleurgesteld
Rietdijk toont zich teleurgesteld over de ophef over zijn ideeën en vindt de aanklacht van de Gehandicaptenraad wegens discriminatie onterecht. Hij had gehoopt op een rationeel debat over eugenetica en euthanasie. Rietdijk wil niet te boek staan als hardcore eugeneticus en nog minder als nazi. "Ik druk me misschien wat ongelukkig uit als ik het over inferieure rassen heb," zegt Rietdijk in Trouw. En in De Groene: 'Ik heb het gevoel dat de nazi's er al te gemakkelijk bij worden gesleept terwijl dat niet wezenlijk is. De nazi's perverteerden alle waarden. Ze hebben het begrip eugenetica volslagen geperverteerd, hadden een morbide voorkeur voor blonde vechtmachines en spreidden een onredelijke haat voor joden ten toon. Het is een heel emotioneel argument dat erg onzakelijk is. De nazi's bedreven veeleer anti-eugenetica dan eugenetica."

Dogma`s
"Ik heb geen problemen met de diepste waarheden van religie, ik heb bezwaar tegen de dogmatiek die eruit voortkomt. De kerken vinden bepaalde vormen van vooruitgang onwenselijk , want hoe minder mensen afhankelijk zijn van ingrepen van boven, hoe zelfstandiger ze gaan denken. Anders gezegd: Wetenschap en technologie ontkerkelijken. Vandaar dat de kerken erop gebeten zijn bepaalde ontwikkelingen tegen te houden," zei Rietdijk in Trouw.
In De Groene noemt hij de universele verklaring van de mens "ook al een dogma geworden": Als aanleg voor criminaliteit genetisch bepaald is, en Rietdijk denkt dat dit het geval zal blijken te zijn, moet daarnaar gehandeld worden: 'Criminelen en zwaar gehandicapten ervaren én verspreiden zelf in het algemeen meer leed dan vreugde. Als je goede eigenschappen stimuleert, bedreig je dan de diversiteit? Dat offer breng ik graag.'

Miskend genie
Wie op Rietdijks homepage kijkt ziet een gestudeerde, filosofisch onderbouwde, criticaster van de huidige culturele elite. Rietdijk maakt "taboes bespreekbaar en geeft antwoord op uitdagende vragen." Hij laat op z'n homepage graag zien dat onder andere de Rotterdamse prof Staatsrecht Couwenberg en VPRO-journalist Kees Sluys met hem een 'Socratisch gesprek' hielden. Rietdijk vraagt retorisch: Waarom hebben verdachten zwijgrecht en niet het recht om mee te werken aan zijn eigen veroordeling? Waarom is niet alles in het juridische proces ingesteld om de waarheid te achterhalen, waarom geen gebruik maken van leugendetectors en dna-vingerafdrukken? Waarom moeten advocaten niet alles vertellen wat ze weten, ook al schaadt het hun eigen cliënt?" Rietdijk verdedigt deze voorstellen tot schending van rechten van verdachten met een beroep op het vergroten van het algemeen geluk. Zo is bij Rietdijk niet alleen de gehandicapte mens onderhevig aan erosie van zijn bestaansrecht, maar vindt hij ook dat verslaafden verplicht moeten afkicken. Voor dit laatste geeft hij een opmerkelijk simpele motivering: "Het heeft als voordeel dat verslaafden makkelijk te vinden zijn, in tegenstelling tot de drugshandelaars." "Waarom," zo verdedigde Rietdijk zich in De Groene, "zou een beginsel als bescherming van minderheden voorrang moeten hebben boven het aller principieelste morele uitgangspunt, namelijk het optimaliseren van het totale geluk?" Dit optimaliseren van geluk past volgens Rietdijk in de rode draad van de Verlichting, en hij ziet zichzelf er als een van de weinigen de vertegenwoordiger en verdediger van. Marcel Hulspas kopte in Intermediair: God woont in Bloemendaal.

Reacties op Rietdijk
"Het lijkt wel een hetze tegen mij," klaagde Rietdijk in De Groene. Hij had gehoopt op een zakelijk debat. Dat zit er niet in. Boze opiniestukken over Rietdijks uitspraken verschenen nog maanden na de aanklacht van de Gehandicaptenraad. Rietdijk zou 'aanzetten tot massamoord', aldus journalist Rik Plantinga in de Volkskrant. Op radio en televisie lieten ouders van gehandicapte kinderen weten zich bedreigd en gekwetst te voelen door Rietdijks ideeën.
Peter Boschman van de Federatie van Ouderverenigingen vertegenwoordigt zo'n zestigduizend ouders van verstandelijk gehandicapten. In De Groene zegt hij Rietdijk het liefst zo snel mogelijk het 'wel noodzakelijke' eugeneticadebat weer uit te zien wandelen. Boschman: "Zodra hij moet concretiseren, loopt hij weg. Heb dan de moed om te zeggen: ik, Rietdijk, en tien van mijn collega's worden opperrechters, alle Nederlanders komen langs, duim omlaag betekent hup, weg, naar de ovens."

Waarom zijn mensen tegen Rietdijks ideen?
Uit eigen belang. Op Rietdijks homepage staat dat een studie van Marvin Wolfgang in 1973 aantoonde dat 83% van de criminaliteit wordt veroorzaakt door een kleine groep chronische criminelen. Als criminelen na drie veroordelingen levenslang worden opgesloten, zou de criminaliteit drastisch dalen. Waarom gebeurt dit niet? Advocaten en reclassering zijn ertegen omdat ze dan ontzettend veel clientele verliezen, aldus Rietdijk. "Daarom wordt gezegd dat criminaliteit te maken heeft met armoede en slechte huisvesting en dergelijke, in plaats van tolerantie, moreel relativisme, niet adequate wetshandhaving en slechte genen. En pseudo progressieve politici springen hierop in want ze zien in deze ideologie een middel om meer geld uit te geven aan iedere morele en genetische achterhoede die je maar kunt bedenken, liever dan een eind te maken aan tolerantie en eugenetica te introduceren," aldus Rietdijk op zijn homepage. Met een zelfde simpele eigenbelang redenering verklaart Rietdijk op zijn homepage waarom GroenLinks voor kiesrecht van allochtonen is: omdat deze vaak op GroenLinks stemmen.

Is Rietdijk met zijn ideeën een eenling?
Hij stelt concreet voor de wet te verruimen zodat ouders de mogelijkheid hebben om samen met de arts te beslissen hun zwaar gehandicapte kind te doden. De bekende ethica Heleen Dupuis, door Het Parool onlangs nog 'het geweten van Nederland' genoemd, vindt dat ook al jaren. Dat Rietdijk 'mongooltjes' (mensen met het Down-Syndroom) als voorbeeld noemt geeft zijn radicaliteit aan. Maar ook daarin staat hij niet alleen. De Nijmeegse Werkgroep Integratie Gehandicapten diende in 1994 een klacht in tegen dr. C.A.M. Jansen, hoofd van het grootste IVF-team in Nederland, in het Diaconessenhuis in Voorburg, omdat hij had gezegd: "Het Down-syndroom is een niet met het leven verenigbare ziekte en afwijking." Jansen vindt, afgaande op zijn gewraakte uitspraken in 1993, dat embryo's die 'mongooltjes' lijken te worden uitgeselecteerd moeten worden, Rietdijk wil zelfs mensen uit selecteren. Het is verontrustend dat zelfs van 'mongooltjes' het recht op leven ter discussie wordt gesteld. Veel 'mongooltjes' gaan naar school, werken of hebben zonder dat plezier in het leven. Rietdijk vindt dat hij consequent is en vraagt zich af waarom een vrouw wel een abortus mag plegen bij een afwijkende vrucht, terwijl ouders die bij de geboorte ontdekken dat ze een zwaar gehandicapt kind kregen, geen mogelijkheid hebben "het zieke kind anderhalf jaar later te vervangen door een gezond kind," zoals hij het formuleert. Rietdijk ziet zijn tijd nog wel komen, zo blijkt uit een interview in Het Parool : "Het idee dat men ook bij mensen [en niet alleen meer bij embryo's] aan kwaliteit denkt, zal binnenkort iets vertrouwds zijn. Mijn opvattingen zijn dus modern en verlicht en hebben niets met Hitler te maken." In Nederland worden ruim tienduizend genetische tests per jaar uitgevoerd, vooral in de zeven Klinisch Genetische Centra die Nederland rijk is.
Abortus wegens vermeende handicap van het toekomstige kind gebeurt; binnen de grenzen van de wet en op grote schaal. Als artsen tijdens prenataal onderzoek vóór de twintigste week (in uitzonderingsgevallen de vierentwintigste) afwijkingen in de foetus vaststellen, kunnen de ouders besluiten tot abortus. En ook het stopzetten van de behandeling van ernstig gehandicapte pasgeborenen is een regelmatig voorkomende praktijk, zij het buiten de grenzen van de wet. Desalniettemin heeft er nog nooit een medicus ook maar een dag voor in de gevangenis gezeten. Volgens professor P.J.J. Sauer, hoofd van de afdeling Kindergeneeskunde van het Academisch Ziekenhuis Groningen, wordt in honderdvijftig tot tweehonderd gevallen per jaar de behandeling stopgezet als vaststaat dat zwaar lijden de 'lusten' overschaduwt en een menswaardig bestaan niet mogelijk is. Het kind sterft vanzelf. Als dit niet gebeurt, wordt soms actieve euthanasie gepleegd - precies wat Rietdijk bij wet wil regelen. Kinderarts Sauer haast zich in De Groene te verklaren dat hij Rietdijks ideeën 'verwerpelijk' vindt. "Het welzijn van een individueel kind staat centraal in de kindergeneeskunde, niet een abstract idee van 'het collectieve geluk'."
Hans Schraven is voorzitter van de Vereniging voor Vrijwillige Euthanasie. De vereniging staat bepaald niet bekend als tegenstander van euthanasie bij pasgeboren gehandicapten - hoewel die per definitie niet vrijwillig is. De NVVE heeft in principe een bondgenoot in Rietdijk waar hij pleit voor een rationeel debat over euthanasie. Maar waarschijnlijk is Rietdijk te duidelijk en Schraven wil er tegen De Groene dan ook weinig meer over zeggen dan: "Rietdijk gebruikt de term zoals we die in Nederland niet gebruiken. Euthanasie wordt enkel gepleegd op uitdrukkelijk verzoek van de patiënt. Het is vrijwillig. We zouden het waarderen als de zuiverheid in de discussie behouden kan blijven. Dat is ook Rietdijks verantwoordelijkheid."

De cultuurfilosoof doorbreekt nu de sfeer van gedogen en zwijgen, en rekent op een goede afloop: "Het doorbreken van taboes komt in het begin altijd akelig over," aldus Rietdijk in het Parool.

Bronnen:
De holle diamant, Trouw 31-3-99, Parool 9-2-99, De Groene 24-2-1999, webpagina Rietdijk (waarvoor we geen reclame willen maken).