Werkplaats Biopolitiek

18 Dec '02 - 1072 W Klacht tegen reclame-uiting van Stichting Donorvoorlichting

Reclame Code Commissie
Postbus 12352
1100 AJ Amsterdam

18 december 2002
Utrecht,

Betreft: Klacht tegen reclame-uiting van Stichting Donorvoorlichting

Beste Commissie,

Hierbij dien ik een klacht in tegen een billboard reclame-uiting van Stichting Donorvoorlichting op perron 12 van het NS station te Utrecht. Op treinstation Bunnik heb ik een dergelijke reclame-uiting aangetroffen. De billboard affiches bevatten de leuzen:’Ooit beschikbaar’, ‘een stukje Wouter’, Word ook donor.’, ‘Beslis nu.’, ‘Vraag het donorformulier. Www.donorofniet.nl’. Ook op de website www.donorofniet.nl worden affiches afgebeeld met een dergelijke reclame boodschap.

Wellicht ten overvloede wil ik kort uitleggen waarom het hier een reclame-uiting volgens artikel 1. betreft. De billboard affiches beogen het beschikbaar stellen van organen (het laten registreren als donor) te stimuleren. Ze roepen mensen op om donor te worden. Een van de zinnen op de billboard posters is: ‘Word ook donor.’
De affiches op de website www.donorofniet.nl zijn van iets meer text voorzien. Bijvoorbeeld de zinnen: ‘Veel mensen hebben zich laten registreren als donor. U nog niet?’ Ook een zin als:’Donor worden doe je voor elkaar,’ heeft een wervend karakter. Deze aanprijzingen worden niet tegen betaling gedaan, echter dit maakt geen verschil voor de Nederlandse Reclame code zoals in artikel 1. Dus zowel de billboard affiches als de affiches op internet hebben een wervend karakter en zijn hiermee reclame-uitingen.

Artikel 7. Van de Nederlandse Reclame Code stelt dat:’reclame niet mag misleiden, met name niet omtrent de prijs, de inhoud, de herkomst, de samenstelling, de eigenschappen of de doelmatigheid van de aangeboden producten. Reclame dient zo duidelijk en volledig mogelijk te zijn, mede gelet op haar aard en vorm en het publiek waarvoor zij is bestemd. Duidelijk behoort ook te zijn door wie de producten worden aangeboden.’

Er wordt impliciet vanuit gegaan dat orgaandonatie 'een goede zaak' is. De redenen voor het werven van donoren worden niet aangegeven. Alleen op de internet affiches wordt gesteld dat:’Iedereen tussen de 0 en 80 jaar kan na zijn dood nog een levensreddende daad verrichten.’ Op de billboard affiches wordt helemaal geen reden gegeven om donor te worden. Niet één van de vele nadelen van orgaandonatie worden genoemd.
Zo wordt niets gezegd over de condities waaronder organen worden uitgenomen. Dat er twijfel is en vragen rijzen over wanneer iemand werkelijk dood is of niet, en wanneer organen uit een lichaam gehaald mogen worden. Het woordje ‘dood’ is omstreden. Vroeger, en voor veel mensen nog steeds, betekent ‘dood’ dat het lichaam niets meer doet, het hart stilstaat, ademhaling gestopt is en het lichaam koud is. Echter de nieuwe definities van ‘dood’ zijn pas in 1968 in het leven geroepen en maken ‘postmortale’orgaandonatie mogelijk. Dit gehanteerde ‘hersendood’ kriterium bijvoorbeeld kan nabestaanden behoorlijk rauw op hun dak vallen als ze hun geliefde, een mens met een kloppend hart en een warm lijf als ‘dood’ moeten zien.
Het billboard geeft het idee dat je donor wordt als je je laat registreren als donor. Dit is echter voor maar heel weinig van de miljoenen als donor geregistreerde mensen het geval. In Nederland is het aantal potentiele 'postmortale' orgaandonoren geschat op zo’n 320 per jaar (proefschrift E.O Kompanje, Geven en nemen, de praktijk van postmortale orgaandonatie, Van der Wees, 1999). Aangezien reclame-uitingen niet mogen misleiden is uitleg van de praktijk van 'postmortale' orgaandonatie en nuancering van het aantal werkelijke potentiele orgaandonoren zeer gewenst.
Ook de voordelen van orgaandonatie worden niet uitgelegd. Er wordt geen enkele aanwijzing gegeven dat orgaandonatie zou kunnen bijdragen aan het welzijn van één of meerdere individuen, terwijl dit wel geimpliceerd wordt. Dus de presentatie van orgaandonatie als een ‘goede zaak’ is misleidend, en niet onderbouwd.

Bij deze reclame-uiting doet zich een extra complicatie voor, namelijk dat deze zou kunnen vallen onder de Code voor de aanprijzing van Gezondheidsproducten (CAG). Deel II. Bijzondere Reclame Codes van de Nederlandse Reclame Code stelt in paragraaf a. ‘Keuringsraad KOAG/KAG’: ‘Publieksreclame voor geneesmiddelen dient te zijn voorzien van een geldig toelatingsstempel afgegeven door de Keuringsraad Openlijke Aanprijzing Geregistreerde Geneesmiddelen (KOAG), op grond van haar statuten.’

Ten eerste zal ik proberen aan te tonen dat deze reclame-uiting onder de CAG valt. In de betreffende bepalingen wordt gesteld: ‘c. Gezondheidsproducten: producten in een farmaceutische vorm en met een farmaceutisch uiterlijk of waarvoor een aan gezondheid gerelateerde primaire functie wordt geclaimd, zonder dat ze daardoor een geneesmiddel worden.’ In de toelichting staat vervolgens: ‘De aan gezondheid gerelateerde primaire functie komt met name in de aanprijzing naar voren.’
Een gezondheidsaanprijzing is volgens de bepalingen: ‘d. Gezondheidsaanprijzing: aanduiding waarbij sprake is van het instandhouden of bevorderen van een goede gezondheid, zonder dat een medische claim of toespeling daarop wordt gebezigd.’ De toelichting beschrijft vervolgens: ‘Van het instandhouden of bevorderen van een goede gezondheid is onder meer sprake bij het verzorgen, ondersteunen, helpen, behouden, instandhouden, optimaliseren bevorderen, bewaren, zorgen voor, etc. van een normale werking van een orgaan resp. lichaamsfunctie. Een lichaamsfunctie is ook de weerstand tegen ongunstige bacteriën, bescherming tegen vrije radicalen, een verantwoord cholesterolgehalte etc. Het helpen verhogen, helpen verlagen, helpen verbeteren van dergelijke functies, die op zich geen ziekte inhouden, wordt gezien als een gezondheidsaanprijzing.’
Het doneren van organen wordt op de affiches aangeprezen zoals hierboven uitgelegd. De affiches hebben als voornaamste doel het werven van organen. Dit impliceert dat organen nodig zijn. Organen zijn uitsluitend nodig voor medische doeleinden. Tevens wordt geimpliceert dat gedoneerde organen zullen bijdragen aan het vergroten van het welzijn voor een of meerdere individuen, dus voor het verbeteren van de gezondheid van een bepaalde groep mensen. De reclame-uiting valt is derhalve een gezondheidsaanprijzing, en dus ook een gezondheidsproduct volgens de CAG.

In de toelichting op het begrip gezondheidsproduct wordt vermeld: ‘Een aanprijzing met geneeskundige inhoud is uitsluitend toegestaan voor geneesmiddelen.’ Orgaandonatie wordt niet gezien als een geneesmiddel, waardoor een aanprijzing ervan niet kan wettig zijn.Van belang is te vermelden dat deze reclame-uiting niet door de Keuringsraad Aanprijzing Gezondheidsproducten is getoetst daar er geen toetsingsnummer op de billboard posters wordt vermeld.

Samengevat moeten de billboard affiches gezien worden als reclame-uitingen met een misleidend karakter. Tevens is de inhoud van de affiche een gezondheidsaanprijzing volgens de Code voor de aanprijzing van Gezondheidsproducten en zou derhalve getoetst moeten zijn door de Keuringsraad Aanprijzing Gezondheidsproducten. Gezien het ontbreken van een toetsingsnummer op de affiches is dit niet gebeurd. Bovendien is een aanprijzing met geneeskundige inhoud welke geen betrekking heeft op een geneesmiddel onwettig. Mijns inziens dienen de affiches zo spoedig mogelijk uit alle publieke ruimten verwijderd te worden.

Met vriendelijke groet,
Herman van Wietmarschen