Wat verstaat Doorbraak onder bevolkingspolitiek?

Bevolkingspolitiek is het totaal aan wetgeving en ingrepen dat moderne kapitalistische staten in samenwerking met het bedrijfsleven en de vakbonden (denk aan de SER) inzetten om de "kwaliteit" en "kwantiteit" van hun bevolking te reguleren. Men zou kunnen zeggen dat landen worden gerund als bedrijven, en dat bevolkingspolitiek het bijbehorende personeelsbeleid vormt. De BV Nederland vormt daarop geen uitzondering en doet ook aan zulk bevolkingsmanagement. Bevolkingspolitiek wordt door de staat vormgegeven in het belang van het kapitaal, met als doel een zo bruikbaar mogelijke bevolking met zo laag mogelijke reproductiekosten. Met reproductiekosten worden de kosten bedoeld die de overheid maakt met onder meer de opvoeding, scholing, gezondheidszorg, sociale zekerheid en pensioenen. De BV Nederland probeert onder meer de reproductie waar mogelijk voor rekening te laten komen van ouders, familie, buren en vrijwilligers, zoals bijvoorbeeld bij de opvoeding, het huishouden en emotionele zorg. Een toekomstige werkelijk socialistische samenleving kent in principe geen bevolkingspolitiek omdat de economie daar in dienst van de bevolking staat, in tegenstelling tot kapitalistische systemen, waarbij de bevolking in dienst staat van, en aangepast dient te worden aan, de behoeften van de economie, van het kapitaal. En juist omdat mensen in het algemeen geen zin hebben om hun leven zomaar in dienst te stellen van de winst van anderen, kunnen staten niet zonder instrumentarium om bevolkingen naar hun behoeften te kneden of, als mensen dat onvoldoende toelaten, eronder te houden. Het gebruik van het analytische begrip bevolkingspolitiek maakt het ons makkelijker om samenhangen te zien en te begrijpen tussen beleid op het gebied van onder meer migratie, onderwijs, inburgering, en integratie in de arbeidsmarkt, maar ook rond ontwikkelingssamenwerking en milieu, en zelfs rond medisch ingrijpen bij onze voortplanting en ons sterven.

 Lees meer met aanklikbare linken naar artikelen, onder meer van de site van Werkplaats Biopolitiek

Lees verder

De dokter heeft als anticonceptiemiddel zes hormoonstaafjes aangebracht onder de huid van je arm. En nu hoef je er verder niet meer op te letten, want ze werken wel 5 jaar. Maar je hebt telkens buikpijn. En ernstige bloedingen. Zal het aan de staafjes liggen? Vast. De dokter weigert ze eruit te halen, je hebt immers toegestemd mee te werken aan het experiment. Je pakt een mes en begint die rotdingen uit je arm te snijden (India).

Of een ander verhaal: Je stond in de rij bij het gezondheidscentrum voor een tetanus-injectie. "Het is een gewone prik, net als we anders wel eens toedienen, het is goed voor je" zeiden ze. Er staat een lange rij en de vrouwen schuiven één voor één door naar de verpleeg­ster die de injecties toedient. Sinds die dag werd je niet meer zwanger. Je wilt graag nog een kind, maar het lukt niet. Een aantal andere vrouwen die net als jij op die dag ook een injectie kregen, zijn sindsdien niet meer zwan­ger geworden (Filipijnen).

Of: De predictortest laat zien dat je zwan­ger bent. Je bent blij, maar wilt het voorlopig nog aan niemand vertellen. Je moet wachten. Wachten tot je een vruchtwaterpunctie kunt laten doen. Dat duurt nog weken. En dan?

Deze brochure gaat over de veronderstelling dat op aarde te veel mensen zouden leven. Er zouden minder mensen geboren moe­ten worden. En de baby's die nog wel geboren worden, behoren van een zoge­naam­de 'goede kwaliteit' te zijn. Op basis van deze mening wordt concreet beleid gevoerd; er worden geboortenbeperkingsprogramma's in praktijk gebracht, waarbij miljoenen vrouwen voor langere tijd - of zelfs permanent - onvruchtbaar worden gemaakt. Dit beleid is vooral gericht tegen vrouwen in het Zuiden ('Derde Wereld'), vrouwen van kleur, en vrouwen uit de lagere economische klassen. Bevolkingspolitiek in het Noorden (rijke landen), bestaat uit vergaande controle op de ongeboren vrucht om de 'kwaliteit­' van de foetus te onderzoeken: prenatale diagnostiek, genenonderzoek, embryo-onderzoek. Wan­neer er een 'afwijking' wordt gediagnostiseerd, raadt de gynaecoloog veelal een abortus aan.

Hoe kan dit gedach­tengoed en beleid de laatste decennia zo sterk aanwezig zijn? Wat is de geschiedenis en achtergrond hiervan? Jarenlang is er een sterke bevolkingspolitieke lobby gevoerd om haar ideologie en praktijk - in Noord en Zuid op verschillende manieren - gestalte te geven. In deze brochure zal een historisch overzicht gegeven worden van deze lobby, welke bestaat uit een internationaal netwerk van invloedrijke personen uit organisaties ( o.a. VN-afdelingen) en bedrijven.

'Overbevolking'
De term 'overbevolking' is een passepartout-begrip waarmee men vermeende of feitelijke misstanden benoemt. Het gaat hier om misstanden die ook anders gedefinieerd kunnen worden. Bijvoor­beeld werkloosheid, honger, vlucht, concurrentie om hulpbronnen, waterschaarste of woningnood. Deze misstanden worden in de overbevolkingsideologie niet verwoord als gevolgen van soci­aal-politieke machtsver­houdingen, maar als natuurgegevens. Op deze manier worden de machtsverhoudingen gelegitimeerd en de armen, gehan­dicapten, werklozen, vluchtelingen en daklozen geproblematiseerd. Het begrip 'overbevolking' geeft altijd aan dat be­paalde bevolkingsgroepen als 'overtollig' beschouwd worden.
In de eerste drie Helix-uitgaven is al naar voren gekomen dat we een brede definitie van bevolkingspolitiek han­teren: het gaat dus niet alleen over sterilisaties en vruchtwaterpuncties. Het begrip staat voor een politiek die zich legitimeert met de 'overbevolkingsideologie'.

De term 'overbevolking' roept een gevoel van angst op voor een veronderstelde op komst zijnde ramp, het appelleert aan beelden als die van een naderende sprinkhanenplaag. Dagelijks worden we met allerlei varianten van dit ideologische concept geconfron­teerd: de 'vluchtelingenstroom', de 'bevolkingsexplosie', de 'massa's frauderende werklozen', de 'oprukkende islamieten'. De overbevolkingsideologie gaat hand in hand met racisme, met het stigmatiseren van bevolkingsgroepen als 'vreemdelingen' of 'onmaatschappelijken'. Kort gezegd, wil men met deze ideologie de opvatting populariseren dat de 'welvarende, meestal witte, beschaafde' burgers worden bedreigd door 'anderen'. Helaas is deze ideologie succesvol. Veel mensen geloven inderdaad dat 'Nederland vol is', dat er teveel mensen op de wereld zijn, dat er teveel werklozen zijn en dat we iets tegen de 'islamisering' van 'onze' samenleving moeten doen.

Er zouden 'teveel' mensen zijn. Hierbij heeft men meer of minder direct genoemde bevolkingsgroepen voor ogen die er 'eigenlijk niet hadden mogen zijn' en men stelt in feite het bestaansrecht van deze bevolkingsgroepen ter discussie. Dit standpunt vormt een reële bedreiging voor de men­sen die in Zuid en Noord tot 'overtollig' worden bestempeld. En dat merken we: de oorlog tegen de armen en de zogenaamde 'onproduktieven' neemt wereldwijd in heftigheid toe; niet alleen in het Zuiden, maar ook hier in Nederland. Hierbij denken we aan de sociale aanval op WAO-ers, werklozen en anderen die van een minimum inkomen moeten rondkomen. Ook duiden we op de ontwikkelingen in de bio-ethiek; de discussies over het legaliseren van moord op demente bejaarden en wilsonbekwame gehandicapten onder de noemer 'euthanasie'. Een analyse van deze ontwikkelingen moet gekoppeld worden aan het beleid dat sinds eind jaren 70, gericht is op het verslechteren van de levensomstandigheden van deze groepen mensen. De bioethiek staat niet op zich, maar wordt ontwikkeld in een maatschappelijke context. Een context waarin de overheid sinds eind jaren 70 bezuinigingen doorvoert op zorginstellingen. Hierdoor staan mensen enerzijds jarenlang op wachtlijsten en anderzijds kan het personeel de instellingsbewoners nauwelijks meer bieden dan een bed en eten. Intussen leggen de verzekeringsmaatschappijen onbetaalbaar hoge premies op aan mensen met een ziekte of handicap. Daarnaast zijn het nog steeds voornamelijk vrouwen die - in hun eentje - voor de kinderen zorgen. In deze context van bezuinigingen en het verworden van sociaal-economische problemen tot een individueel te dragen risico, plaatsen wij de bioethiek, de 'euthanasie'­discussie, het prenataal screenen van ongeborenen op handicaps en het wel of niet hebben van zelfbeschik­kingsrecht.

Nuttigheidsdenken
Of je gewenst bent in de mondiale samenleving - gezien vanuit de elites - hangt af van je sociaal, politiek en economisch nut. Met andere woorden, of je wel of niet gezien wordt als 'overbevolking' is afhankelijk van de waarde van je arbeidskracht, zowel in de sfeer van de productie, als in die van de reproductie.

Met productie wordt bedoeld: alles dat geproduceerd wordt (goederen en diensten) om op de markt te ruilen tegen geld, waarbij het uiteindelijke doel is winst te maken. Onder de Reproductie valt alle arbeid waarmee de productie telkens weer opnieuw mogelijk wordt. Reproductiearbeid bestaat zowel uit betaald, als onbetaald werk: lesgeven op scholen, politie, huishoudelijke arbeid, het krijgen en opvoeden van kinderen ...

Sinds ongeveer 1500 leven we in West Europa in een kapitalistische samenleving. In het kapitalisme is het streven naar winst dé motor van ontwikkeling. De hele maatschappij werd en wordt daarom stap voor stap in de loop van enkele eeuwen, steeds omvattender ingericht volgens dit proces. Winst is het doel van de produktie. En de belangrijkste wet is dat die winst telkens opnieuw gemaakt moet worden en daarbij ook nog eens steeds opnieuw, in percentages, groter moet zijn. Dit noemt men econo­mische groei.

Je kunt ook zeggen dat ondernemers, banken en overheden zich voortdurend het hoofd breken over nieuw aan te boren terreinen waar winst gemaakt kan worden. Terreinen waar gezocht wordt naar arbeidskracht en natuur welke gebruikt kunnen worden ten bate van commerciële exploitatie. De kapitaalverhoudingen zijn hierdoor altijd een uitdrukking van sociale relaties, waarbinnen een strijd geleverd wordt rondom het zelfbeschikkingsrecht van de mensen. Immers, kapitaalbezitters willen de arbeids­kracht zo goedkoop mogelijk tot hun beschikking hebben. Ook is het niet van belang of de omgeving vervuild raakt met giftige stoffen.

Wanneer 'van onderop' naar het proces van economische groei wordt gekeken, wordt duidelijk dat kapitalistische ontwikkeling een zeer gewelddadig en vernietigend proces is. De sociale realiteit van vandaag bestaat uit een confrontatie tussen vernieuwingsbelangen van kapitaal­bezitters enerzijds en sociaal verzet anderzijds. De uitkomst van deze strijd staat nooit van te voren vast en hangt af van de gegeven situatie.

De huidige situatie kenmerkt zich door het steeds verder bin­nendringen van het kapitaal in de reproductiesfeer. Werkelijk alles wil men commercialiseren, want waar moeten anders de telkens grotere winsten nog vandaan komen? In ieder geval niet alleen via het werk binnen de productiesfeer.

In het Noorden is bijna ons hele dagelijks leven al verkapitaliseerd: van vrijetijdsbesteding tot delen van de gezondheidszorg, van sexualiteit (verwoest door pornografie) tot 'een goed gesprek' (bij de kostbare NewAge therapeut). Zo valt bijvoor­beeld ook het verdwijnen van het oorspronkelijke Nederlandse omroepbestel te verklaren. Of een ander voorbeeld: vrouwen met opgroeiende kinderen boven de 5 jaar worden verplicht buitenshuis te werken (steeds vaker voor het minimumloon), terwijl tegelijkertijd buitenschoolse opvang betaald moet worden door de ouders.

Eveneens de ontwikkelingen op het gebied van gentechnologie en nieuwe voortplantingstechnieken zijn middels bovenstaande analyse te begrijpen. Vruchtbaarheid en geboorte zijn bij uitstek privézaken, ondergebracht in de reproductiesfeer. Ze zijn vervolgens a.h.w. 'ontdekt' door kapitaalbezitters op hun speurtochten naar winst.

Vercommercialisering en verkapitalisering zijn synoniemen van elkaar. Maar niet alleen dat; het zijn ook synoniemen van het begrip 'uitsluiting'. Des te meer terreinen in het leven commercieel gemaakt worden, des te meer mensen worden van deze terreinen uitgesloten, omdat ze geen geld hebben. De mensen met geld zijn economisch nuttig als koop­krachtige groep en tegelijkertijd vaak ook als arbeidskracht. De mensen zonder geld - mondiaal gezien veruit de grootste groep - zijn óf nog bruik­baar vanwege hun arbeidskracht, òf worden beschouwd als 'overbevolking'. In feite vormen zij een constante en reële bedreiging voor kapitaalbezitters, omdat zij voortdurend de strijd aangaan om hun rechten op te eisen. Dit wordt uiteraard niet vaak zo scherp gesteld, maar is herkenbaar in de vertogen bijvoorbeeld over milieuvernietiging, zogenaamd veroorzaakt door de groei van de wereldbevolking (een stelling die in het artikel van Heide Mertens in deze brochure wordt ontkracht). Maar de zojuist genoemde uitsluitingsanalyse verklaart wèl waarom het precies de armen en de gehandicapten zijn die de stempels 'overbevolking' en 'onwaardig leven' dragen. Het verklaart waarom juist hun levensomstandigheden de laatste decennia (in Noord en Zuid) drastisch verslechteren. Het maakt ook duidelijk waarom neo-Malthusiaanse ideeën(1) opbloeien op een moment dat de bevolking in het Zuiden massaal, bijna gratis, produceert voor de wereldmarkt, waar de prijzen bepaald worden vanuit ongelijke ruilposities. Als overlevingsstrategie trekken mensen naar plaatsen waar zij hopen loonarbeid te vinden. Stedelijke armoedezones groeien, en tevens de stroom migranten/vluchtelingen van wie een klein deel naar het Noorden trekt. Als reactie probeert het Noorden haar grenzen voor deze mensen te sluiten, zodat alleen kapitaal en goedkope grondstoffen, agrarische en industriële produkten uit het Zuiden toegelaten worden. Maar toch lukt het veel mensen, ondanks de marechaussee en politie, West Europa of de V.S. binnen te komen. Wanneer zij een illegaal bestaan in de industrielanden verkiezen boven terugkeer naar eigen land, zegt dat genoeg over de situatie in hun thuisland.

We hebben een link gelegd tussen bevolkingspolitiek en kapitalistische ontwikkeling. Een link die in de Helix-teksten een centrale plaats in neemt. Vanuit deze visie op mondiale tendensen hebben we gewerkt aan de vierdelige brochurereeks over bevolkingspolitiek. In de 3 voorgaande delen werd achtereenvolgens aandacht werd besteed aan de thema's: eugenetica, jodenvervolging, 'euthanasie' tijdens en na het nationaalsocialisme, het aborteren van foetussen met een handicap of ziekte, migratie en de situatie van vluchtelingen. We hebben geprobeerd deze onderwerpen vanuit een historisch en radikaal-links per­spectief aan de orde te stellen en dat zullen we ook in dit deel over geboorte en vruchtbaarheidsregulering weer doen.

Artikelen-indeling
De inhoud van deze brochure bestaat uit een aantal, uit het Duits vertaalde artikelen. De twee eerste artikelen zijn van Ute Sprenger. Zij is journaliste en sociologe in Berlijn en werkt al jaren in vrouwenorganisaties aan het thema bevolkingspolitiek. In Quinacrine - Chemische sterilisatie in Vietnam en Moderne geboortencontrole wordt informatie gegeven over (onder­zoek naar) de moderne anticonceptiva: het sterilisatiemiddel Quinacrine, het hormoonimplantaat Norplant en het vaccin tegen zwangerschap. Er is gekozen voor deze bijdragen Sprenger als illustratie voor concreet gevoerd beleid. De oorspronkelijke tekst van "Moderne geboortencontrole" is ingekort vanwege een overlapping met een ander artikel dat in deze brochure is opgenomen.

De volgende twee artikelen - die het zwaartepunt van deze brochure vormen - zijn beide van de hand van Susanne Heim en Ulrike Schaz. Zij geven een historische overzicht van de internationale bevolkingspolitieke organisaties, instellingen en lobby's in VS en VN: De vrijheid van vruchtbaarheidsbestrijding. Beide artikelen bestrijken de periode vanaf de jaren 40 tot en met 1994 toen in Caïro de laatste VN-Wereldbevolkingsconferentie plaatsvond. Heim en Schaz hebben in de Verenigde Staten onderzoek verricht naar de instellingen die zich met bevolkingspolitiek bezig houden. Zij heben de veranderingen in beleid en strategie bestudeerd en maken inzichtelijk hoe de lobbygroepen voor bevolkingspolitiek in Derde Wereldlanden, erin geslaagd zijn, in een tijdsbestek van 30 jaar, het idee van 'overbevolking' te introduceren. Dit is een proces geweest waarbij een voortdurende wisselwerking plaatsvond tussen en binnen de verschillende groepen, d.w.z. de bevolkingspolitici, de vrouwenbeweging en de mensen die doelwit zijn van de familyplanningsprogramma's. Enerzijds ontwikkelden de bevolkingpolitieke instellingen als de Population Council en de AID, met behulp van particuliere fondsen als het Ford Foundation of de Rockefeller Foundation, doelstellingen en beleid. Anderzijds werden zij geconfronteerd met het gedrag van de bevolking in India en Pakistan die weigerde de gezinsplanning toe te passen. Als reaktie hierop werd het beleid opnieuw aangepast. Vervolgens kwam de regering van Indira Ghandi ten val door het verzet tegen dit veranderde beleid dat o.a. bestond uit gedwongen sterilisaties.

In het tweede artikel Feminisering of Facelifting? wordt het feministische debat over bevolkingspolitiek behandeld. Dit unieke en gedegen overzicht analyseert de rol van (het gekonkel binnen) de vrouwenbeweging bij het tot stand komen van de huidige bevolkingspolitieke situatie. In deze situatie is het namelijk zo dat feministische vrouwen zitting hebben genomen in bevolkingspolitieke instellingen, terwijl de uitvoering van het gewelddadige beleid (zie de artikelen van Ute Sprenger) onverminderd doorgaat. Het beleid kreeg een zogenaamd feministisch jasje, maar de doelstellingen en de achterliggende ideologie en drijfveren veranderden niet. Een deel van de vrouwenbeweging is hierin meegegaan; vooral vrouwengroepen die de witte midden- en hogere klassen vertegenwoordigen.

De laatste bijdrage, Vrouwen, Natuur en Vruchtbaarheid van Heide Mertens, gaat in op de discussie over milieuvervuiling en bevolkingsgroei. Deze twee zaken worden vaak in één adem genoemd waarbij tevens een oorzakelijk verband wordt gesuggereerd. Mertens ontrafelt dit debat en stelt dat niet de bevolkingsomvang bepalend is voor de toestand van het milieu, en ook niet de technologische (on)mogelijkheden, maar de manier waarop er geproduceerd wordt, veelal voor de wereldmarkt. Voorafgaand aan Mertens' uiteenzetting is door Helix een korte inleiding geschreven waarin met name het begrip "natuur" gedefinieerd wordt.

Nederland
De analyse van de vrouwenbeweging in het artikel van Heim en Schaz is ook van belang voor een goed begrip van de hedendaagse Nederlandse situatie. In 1995 gingen linkse feministische vrouwen als vertegenwoordigsters van NGO's naar de officiële VN-Wereldvrouwenconferentie, zij aan zij met minister Pronk van Ontwikkelingssamenwerking en minister Melkert van Sociale Zaken. De wereld op z'n kop, of is Nederland zo'n progressief land? Hoe­wel het ministerie van Ontwikkelingssamenwerking onder aanvoering van Pronk inderdaad een progressief image heeft, en door een rechtse partij als de VVD bekritiseerd wordt, past haar beleid geheel in de neoliberale lijn, waaraan ook sociaaldemokraten zich hebben aangepast. In dit beleid wordt zowel de politiek van het IMF en de Wereldbank, als die van organisaties als de UNFPA en de WHO ondersteund.

De visie van waaruit het ministerie van Ontwikkelingswerk werkt, wordt in haar jaarverslag van 1996 (2) als volgt verwoord: "Zwakke staatsstrukturen, intrastatelijke conflicten, bevolkingsgroei en milieudegradatie vormen steeds vaker oorzaak en gevolg van armoede en menselijke leed" (pagina 14). Opnieuw wordt bevolkingsgroei - en daarmee de vruchtbaarheid van vrouwen - geproblematiseerd en niet de onontkoombare druk die op het Zuiden wordt gelegd om hun economieën, ten koste van de bevolking, af te stemmen op de economische en militaire belangen van rijke landen.

De UNFPA (dit is het VN-Bevolkingsfonds; haar voornaamste doel is een afname van de bevolkingsgroei) ontving in 1996 f. 83,50 miljoen van het ministerie van Ontwikkelingssamenwerking, ruim 13 miljoen meer dan in 1995, terwijl de bijdragen van andere donoren verminderd was (jaarverslag, pag. 213). De Nederlandse bijdrage aan de WHO (VN-Wereldgezondheidsorganisatie, welke een belangrijke rol speelt in bevolkingspolitiek) bestond in 1996 uit US$ 6,4 miljoen verplichte contributie en f. 30 miljoen vrijwillige donatie. Nederland is één van de belangrijkste donoren van de WHO (pag. 221). Aan het IMF (Internationaal Monetair Fonds) is f. 23,50 betaald. Wat betreft de ondersteuning aan de Wereldbank schrijft men in het jaarverslag: "De cofinanciering tussen Nederland en de Wereldbank met bilaterale hulpgelden bedroeg in 1996 f. 381 mln. voor ongeveer 60 aktiviteiten in 28 landen of regio's. In het merendeel van de gevallen was sprake van joint cofinanciering, waarbij de Wereldbank de leiding heeft. (...) Nederland kiest voor deze cofinanciering omdat dan aangesloten kan worden bij de condities van de Wereldbank" (pag. 225). Met deze condities doelt men op de voorwaarden die aan een land gesteld worden bij het geven van financiële steun. Zo zijn landen verplicht te bezuinigen op de gezondheidszorg, het onderwijs en de voedselsubsidies om hun economie af te stemmen op de internationale markteconomie. Ook worden er milieueisen gesteld; bijvoorbeeld een quotum voor het te kappen regenwoud (terwijl er m.n. gekapt wordt door de armste boeren die land nodig hebben om te overleven, of door multinationals als Mc Donnalds, of voor de export van hardhout naar de rijke landen). De financiële condities, die omschreven zijn in een "Struktureel aanpassings Programma", betekenen vooral voor de allerarmsten een verslechtering van de levensomstandigheden.

Conclusie
Ondanks de verontrustende conclusie dat de lobby voor bevolkingspolitiek - in enkele decennia - zeer sterk is geworden, kunnen we uit de historische beschrijving van Susanne Heim en Ulrike Schaz ook opmaken dat het leven nooit geheel bepaald kan worden door programma's, beleid, maatregelen en projecten die van bovenaf opgelegd worden: het gaat om de wisselwerking tussen dit beleid, onze reacties en de reacties van anderen. De uitkomst van de geschiedenis staat immers niet van te voren vast en tenslotte is "de mens de enige en soevereine meester over zijn lot, mits hij dat wil zijn; (...) en daarin zit hem het opti­misme" (3).

Helix, werkgroep tegen bevolkingspolitiek

Noten:
1. Malthus publiceerde in 1798 het boek "Essay on the Principle of Population - as it effects the future omprovement of society". Hierin legde hij de oorzaak van armoede bij de bevolkingsgroei. Volgens zijn theorie zou de bevolkingsomvang 'natuurlijkerwijs' veel sneller stijgen dan de groei van de voedselproductie. Hij schreef deze theorie precies in de tijd dat in Engeland massale armoede was ontstaan vanwege de industriële revolutie. Nog tijdens zijn leven is zijn stelling wetenschappelijk omver gehaald. Maar na zijn dood is zijn werk vaak weer aangehaald ter legitimatie van de strijd tegen de armen (zie ook He­lix-brochu­re deel 2). De Malthusiaanse ideeën kun je in Nederland niet specifiek toeschrijven aan linkse of rechtse groeperingen. Van extreem-rechts tot radicaallinks wordt dit gedachtengoed geuit. In september 1996 bijvoorbeeld verkondigde Wim Kok het nog in een toespraak voor de universiteit van Wagenin­gen.
2. Jaarverslag Ontwikkelingssamenwerking '96, het Nederlandse beleid: feiten en achtergronden, Den Haag, ISBN 90-5328-133-9
3. Simone de Beauvoir, Oog om Oog - Essays -, Goossens 1989, pag. 28.

Over de voorgeschiedenis:
De Vietnamese regering - op weg naar een marktgeoriënteerde economische politiek - heeft vanaf begin jaren 90 haar bevolkings en familyplanningspolitiek aangescherpt. De bevolking van 70 miljoen inwoners, zo vreest men, zou zich anders binnen 30 jaar verdubbelen. Bij deze politiek richt men zich op gezinnen met twee kinderen waarbij uitgegaan wordt van een bevolkingsgroei van 20 procent tot de eeuwwisseling. Dit is gebaseerd op de huidige situatie waarin 33 procent van de vrouwen gebruik maakt van moderne voorbehoedmiddelen en -methoden. Van het jaarlijkse gezondheidsbudget dat bestaat uit 2 dollar per hoofd van de bevolking, gaat op dit moment 20 cent naar de bevolkingspolitiek. Abortus is legaal en gratis. Bovenaan de lijst van moderne voorbehoedmiddelen die door Vietnamese vrouwen worden gebruikt, staat het spiraaltje waarvan er alleen al in 1990 een miljoen werden gebruikt. Hetzelfde jaar gebruikten 223.000 vrouwen de pil en lieten 23.000 vrouwen zich steriliseren. De sterilisatiegraad van de plattelandsvrouwen is naar de mening van de familyplanningsexperts met 2,7% echter veel te laag om op langere termijn de demografische groei te kunnen beïnvloeden. In Vietnam wordt daarom, net als elders, onderzoek verricht naar vereenvoudigde sterilisatietechnieken die goedkoop en tegen geringe medische kosten in family-planningsprogramma's kunnen worden ingezet.

Tijdens de inventarisatie van tot dusver niet-chirurgische sterilisatiemethoden, stootte professor Do Trong Hieu van de moeder-kind afdeling van het Vietnamese family-planningsprogramma, op een methode die in de jaren 70 in Chili was ontwikkeld. Met geld van het Amerikaanse Family Health International (FHI) had een team rondom Jaime Zipper in Chili geëxperimenteerd met het malariamiddel quinacrine. Van dit middel was bekend dat het een verharding van bindweefsel veroorzaakt. Zipper ontdekte dat wanneer quinacrine in de baarmoeder wordt gedruppeld, het hier ontstekingen en woekering veroorzaakt en zodoende een mogelijkheid biedt om de eileiders af te sluiten. De werkzame stof werd vervolgens in kogeltjes geperst en voor de eileider in de uterus aangebracht met behulp van een staafje dat bedoeld is voor het inbrengen van koperen T-spiraaltjes. Na een aantal toxicologische onderzoeken op dieren gaf het Amerikaanse bureau FDA (dat beslissingen neemt over het toelaten van geneesmiddelen) begin jaren 80 toestemming voor een klinische testfase 1 met het middel quinacrine. Hiervoor werden vrouwen in San Antonio (Texas) getest, bij wie 24 uur later de baarmoeder werd verwijderd. Zo hadden de onderzoekers de mogelijkheid de verwijderde baarmoeder te ontleden om de uitwerking van de quinacrine-pillen op het weefsel en het spierstelsel te onderzoeken.

Professor Do Trong Hieu, enthousiast over de eenvoudig uit te voeren sterilisatietechniek met quinacrine, vond de methode     betrouwbaar en voldoende ontwikkeld om op grote schaal te testen. Met steun van het Vietnamese ministerie van volksgezondheid organiseerde hij vanaf 1989 een gigantische campagne waarbij binnen 46 maanden bijna 32.000 vrouwen met quinacrine op chemische wijze werden gesteriliseerd. De FHI was en is hierbij betrokken evenals haar oprichter Dr. Elton Kessel, die professor Hieu met zijn vakkennis ter zijde staat.

Tenslotte werkte Kessel al met Jaime Zipper samen bij z'n eerste serie proeven in Chili. Bovendien werkte hij naar eigen zeggen vanaf 1982 mee aan voorstellen voor klinische testen met het middel in China, India, Indonesië, de Filipijnen en Vietnam en bij informele experimenten in enkele andere landen. In 1991 had hij bovendien - zij het zonder succes - zelf een verzoek tot medefinanciering van een eigen quinacrine-studie bij de UNFPA gedaan. Bij dergelijke verzoeken gaat de UNFPA af op technisch advies van de WHO. Deze raadde echter aan eerst verder toxicologisch onderzoek te doen naar mogelijke geslachtsverminking.

Tot nu toe zijn er naar schatting 70.000 vrouwen, in verschillende landen uit het Zuiden, voor wetenschappelijk onderzoek behandeld met quinacrine. Bij de WHO bekritiseert men de experimenten omdat noch de protocollen, noch de bij de klinische testen gebruikte methoden controleerbaar zijn.

Het Vietnamese experiment, waarbij 1307 artsen en vroedvrouwen uit 24 provincies waren betrokken, begon in januari 1989 en duurde tot oktober 1992. De vrouwen zouden op basis van bepaalde selectiecriteria moeten worden uitgekozen, waaraan men zich in de praktijk niet altijd hield. De vrouwen zouden tenminste 30 jaar moeten zijn en minstens drie levende kinderen moeten hebben. Vrouwen met baarmoeder-ontstekingen werden het eerst behandeld. Ze waren allemaal seksueel actief en gebruikten - nadat ze quinacrine toegediend hadden gekregen - geen andere voorbehoedmiddelen. Omdat het echter enige tijd kan duren voordat de eileiders door de ontsteking en vergroeiing gedicht zijn en daarnaast de methode niet altijd tot sterilisatie leidt, werden gedurende het wetenschappelijk onderzoek 818 zwangerschappen geregistreerd, waarvan 19 buiten-baarmoederlijk. De meeste zwangerschappen werden afgebroken.

Na tweeënhalve maand werd er na een quinacrine-behandeling een foetus met waterhoofd geboren. Toch legden Hieu en de andere onderzoeksleiders geen verband. Hun vermoeden luidde: "Hoge doses chemicaliën die in de agrarische sector worden gebruikt, veroorzaken zoals bekend deze geboortedefecten". Van de groep vrouwen brachten er 80 baby's ter wereld, van wie 79 na medische onderzoeken "geen wezenlijke misvormingen" hadden. Een vrouw die 11 maanden quinacrine had gebruikt kreeg een doodgeboren kind. Hoewel Hieu beweert dat de bijwerkingen over het algemeen zeer gering waren, spreken de resultaten uit een deelstudie met 508 vrouwen in de provincie Namha boekdelen: ongeveer 15 procent van de vrouwen kreeg buikpijn nadat hen quinacrine was toegediend, 23 procent klaagde over een brandend gevoel in de vagina, 20 procent over hoofdpijn en ongeveer 25 procent had een veranderde menstruatie.

Negen van de 31.781 vrouwen die werden behandeld en onderzocht gedurende de 46 maanden van het experimentele-chemische-sterilisatieonderzoek, moesten het met ernstige (enkelen zelfs met levenslange) gevolgen voor hun gezondheid betalen, nadat hun lichamen voor de ambitie van wetenschappers en demografische waanzin waren misbruikt.

Hier de 9 individuele "gevallen":

Professor Do Trong Hieu, die in 1993 nog trots was op de effectiviteit van de quinacrine-methode in vergelijking met de kortdurende voorbehoedmiddelen, berekende hoe in Vietnam de komende vijf jaar 7,8 miljoen chemische sterilisaties konden worden uitgevoerd: de 1307 betrokken artsen en verpleegsters hoefden slechts 100 vrouwen per maand te steriliseren. Maar hij raakte nu, voor hem en zijn begunstiger Kessler blijkbaar geheel onverwacht, verstrikt in een heftige controverse van collega's. Al kort na publicatie van de gebeurtenissen kwamen de Association for Voluntary Surgical Contraception (AVSC) en de Wereldgezondheidsorganisatie naar buiten en waarschuwden voor de toepassing van deze methode. De AVSC betwijfelt de effectiviteit en veiligheid van de techniek en vraagt zich af hoe vrijwillig en geïnformeerd de vrouwen dan wel tot deelname aan het experiment hadden besloten. De WHO bekritiseerde het feit dat het anti-malariamiddel quinacrine, dat met het oog op sterilisatie ingebracht werd in de baarmoeder, voor dit doel nog niet voldoende was getest op haar kankerveroorzakende werking. Hier zouden "verdere stadia van klinische testen met een zorgvuldige toxicologische evaluering aan vooraf moeten gaan", eist daarom Giuseppe Benagiano, chef van het WHO-reproductieonderzoek.

"Het perspectief in Hanoi kan heel anders zijn dan in London, Genève of New York", antwoordt professor Malcolm Potts die al decennia lang binnen de bevolkingslobby werkzaam is en persoonlijk voor het International Project Assistance Fund naar Vietnam reisde. "Het gebrek aan financiële hulpbronnen in Vietnam beperkt de keuze van de family-planning", meent Potts. Bovendien zou in Vietnam ook teveel van spiraaltjes en abortussen worden verwacht. De quinacrine-methode is op lange termijn als voorbehoedmiddel weliswaar niet zo veilig, maar desondanks zouden de meeste voormalige gebruiksters van het spiraaltje de voorkeur geven aan quinacrine. Potts vindt het bovendien zeer bevoogdend wanneer internationale organisaties de criteria bepalen voor het onderzoek naar technieken waar in het Zuiden dringend behoefte aan zou zijn. Dit soort dubbele normen (nl. voor het Zuiden andere dan voor het Noorden) t.a.v. onderzoek wordt echter van verschillende kanten afgewezen. Giuseppe Benagiao van de WHO is hier een tegenstander van, evenals Rashidah Abdullah van de Asian Pacific Resource and Research Centre for Women.

"Internationale veiligheidsnormen voor voorbehoedmiddelen en -technieken kunnen toch niet van de demografische doelstellingen van een land afhankelijk zijn", reageert Abdullah verontwaardigd. De voorkeur van vrouwen voor quinacrine ligt volgens haar aan ontevredenheid over het spiraaltje en de geringe keuzemogelijkheden of alternatieven. Zeer bedenkelijk vindt Abdullah de gelijkschakeling van het inbrengen van een spiraaltje met de toepassing van quinacrine. Daardoor was het mogelijk "dat vrouwen niet goed weten dat de ene methode permanent is en de andere niet".

Nadat het quinacrine-programma al in 33 provincies werd uitgevoerd, reageerde het Ministerie van Volksgezondheid in Hanoi    in december '93 op de wetenschappelijke en ethische debatten met het stopzetten van de experimenten. Tot groot verdriet van Hieu, Potts en Kessler die nadien o.a. in The Lancet hun hart hebben gelucht over het verloop van de publieke discussie. Door welke boze machten in ieder geval Kessler zich bedreigd ziet, maakte hij in september '94 duidelijk in een commentaar in The Lancet. In dit commentaar beklaagde hij zich over een WHO-bijeenkomst waar onlangs werd gediscussieerd over de bezwaren van feministen t.a.v. onderzoek naar voorbehoedmiddelen en technieken. Dat, waarschuwde Kessler, zou ernstige consequenties ten gevolge hebben, want "feministische groepen zouden regeringen of fondsorganisaties kunnen beïnvloeden. Ze zouden directe invloed kunnen uitoefenen op het onderzoek naar anticonceptie".

[1] Noot Helix: 1993

Een blik op Japan corrigeert echter dit beeld: daar, waar abortus sinds 1948 gelegaliseerd is, wordt vooral het condoom en de cyclus-onthoudings-methode van de Japanse arts Ogino, gebruikt. Tot leedwezen van veel pillen-apologeten zijn de hormonale ovulatieremmers in Japan al sinds lange tijd alleen op therapeutische basis toegestaan. En ook het spiraaltje is niet verkrijgbaar. Net als andere regeringen van industrielanden, klaagt de Japanse regering sinds enige jaren over een "bevolkingsafname" en "vergrijzing".  Vanaf het begin van de jaren 90 zouden de Japanse vrouwen met behulp van een brede pro-nataliteits campagne, weer gestimuleerd moeten worden om kinderen te krijgen.

Dat de Japanse anticonceptie-markt nog niet gemoderniseerd is in het belang van de internationale farmaceutische concerns, vloeit niet zozeer voort uit het beleid van nationale gezondheidszorg, noch van de woede en inzet van Japanse feministen. Het gebruik van condoom en de veilige abortus methoden, is veel eerder het resultaat van sterk economisch gemotiveerde lobbygroepen van artsen. Zij vrezen namelijk dat met een introductie van laaggedoseerde pillen, het aantal abortussen zal dalen. Artsen strijken namelijk behoorlijk veel extra zwart inkomen op, doordat abortus in Japan particulier betaald wordt. Voorlopig heeft deze lobby een sterke positie kunnen handhaven.

Terwijl er begin jaren 90, in de directies van de farmaceutische concerns nog gehoopt werd op een openstelling van de Japanse markt voor de pil, stelde de nationale gezondheidsorganisatie begin 1992, het besluit over het toelaten van orale anticonceptie als voorbehoedmiddel, voor onbepaalde tijd uit. Hooggedoseerde pilsoorten zijn als voorheen verkrijgbaar gebleven, zoals Enovid, de pil die in 1960 als eerste hormonale voorbehoedmiddel in de VS op de markt kwam. Deze pillen worden echter alleen voorgeschreven bij bijvoorbeeld menstruatiestoornissen, maar vermoedelijk grijpen van de geschatte 800.000 gebruiksters, ettelijke ook naar deze legale hormoonbommen voor anticonceptie-doelen, met aanzienlijke gezondheidsrisico's.

Hoewel ook de internationale hoofdrolspelers van de bevolkingspolitiek bekend zijn met de Japanse verhoudingen aangaande anticonceptie en Japan tot de belangrijkste financiers behoort van bevolkingspolitieke programma's behoort, worden de "traditionele" methoden van vruchtbaarheidsregulering waar mogelijk in diskrediet gebracht en afgeschilderd als achterhaald en ineffectief. Uiteraard plaatst men de "moderne", "effectieve" anticonceptie  hier tegenover. Zo wordt gesuggereerd dat er met modernere anticonceptiemiddelen - in tegenstelling tot voorbehoeding via de traditionele methoden - een absolute zekerheid geboden wordt.

Dat de zekerheid van de barrière en andere zelf te gebruiken middelen ervan afhangt, in hoeverre de gebruiksters genformeerd en gemotiveerd zijn en dat feitelijk geen enkel middel - noch modern, noch traditioneel -  100% garantie biedt, valt te vernemen wanneer je heel precies luistert. De beeldvorming rondom "effectiviteit en zekerheid" is echter geheel gericht op algemene veranderende verwachtingen over nieuwe vruchtbaarheidsregulerende methoden. Moderne anticonceptie geldt als een zogenaamd onderdeel van een civilisatieproces, als voortzetting van een "moderne ontwikkeling", waarin rationaliteit en planbaarheid centrale begrippen zijn.

Onderzoek en ontwikkeling
Het onderzoek naar moderne anticonceptiva en haar ontwikkeling, was al vanaf het begin niet gericht op de behoeften van vrouwen, maar op technologische en/of politieke belangen. Behoeften van vrouwen speelden, noch in de jaren 50 en de vroege jaren 60 bij het ontwikkelen van orale anticonceptiva zoals de pil en intrauterin-pessaria, noch bij de hierop volgende hormonale injecties, implantaten en nieuwe sterilisatietechnieken serieus een rol. Feitelijk waren het demografische doelstellingen, bevolkingspolitieke strategieën en markt-overwegingen van de farmaceutische industrie, die resulteerden in de zoektocht naar "moderne" methoden voor geboortencontrole.

Hetgeen de afgelopen 20 jaar is veranderd, is enkel de betrokkenheid van de farmaceutische industrie in het bereik van 'onderzoek en ontwikkeling'. Nadat de hormonale voorbehoedmiddelen zich in de 70er jaren op de wereldmarkt vestigden en min of meer  risicoloze winsten garandeerden, trok de farmaceutische industrie van de VS en West Europa, die in de jaren 50 en 60 nog verwikkeld waren in een nek aan nek race om de toegang tot de nieuwe winst-belovende deelmarkt, zich vergaand terug uit de onderzoekssector. In 1970 waren 13 bedrijven actief op het gebied van onderzoek, waarvan 8 uit de VS. Tegenwoordig zijn het er nog vier; drie in Europa, namelijk Organon, Schering en Roussel Uclaf en als vierde het Noord Amerikaanse bedrijf Ortho.

Oorzaak van deze concurrentieslag lag in de toenemende gerechtelijke voorschriften en de daarmee samenhangende beperkingen t.a.v. préklinische en klinische experimenten. Dit had de kosten van de onderzoekssector omhoog geschroefd. Daarbij kwam de steeds luider waarneembare kritiek van de vrouwenbeweging en de strijdlust van de consumentes die schade hadden geleden door de anticonceptiva, hetgeen hinderlijke gevolgen bleek te hebben voor het op de markt brengen van nieuwe produkten [1].

Zo zijn sinds 1968 slechts drie nieuwe stoffen op de markt gekomen. De farmaceutische industrie gaf er de voorkeur aan de reeds bestaande middelen onbeduidend te veranderen en nieuwe manieren van reclame en verspreiding te vinden.

In de navolgende jaren werden de middelen gepromoot door particuliere en openbare instituten die zich bezig hielden met bevolkingspolitiek, zoals de grote VS-stichtingen Family Health International (FHI) en de Population Council, de Amerikaanse nationale gezondheidsraad NIH, en ook de Wereld Gezondheids Organisatie (WHO), welke de wereldwijde activiteiten coördineert (Kaeser 1990; Sprenger 1985).

Mahmoud F. Fathalla, die tot begin jaren 90 het onderzoek naar voorbehoedmiddelen leidde bij de WHO, bevestigt deze ontwikkeling van de laatste 40 jaar.: "Wanneer de eerste anticonceptie- revolutie middels demografisch doelstellingen aangedreven werd, waarbij de nadruk lag op de ontwikkeling van middelen die effectief, langwerkzaam en algemeen verkrijgbaar waren, dan kan het hedendaagse onderzoek naar anticonceptie en haar ontwikkeling het beste getypeerd worden als het streven naar mogelijkheden. Vanwege slechte financiering, volgen wetenschappers alle hen geboden mogelijkheden en de industrie waagt zich enkel aan marginale verbeteringen of modificaties van reeds bestaande produkten" (Fathalla 1994).

Langwerkende methoden krijgen prioriteit
Family-planningsprogramma's in landen van het Zuiden, zijn in eerste instantie geconcentreerd op de verspreiding van "moderne" voorbehoedmiddelen. De redenen van vrouwen om wel of geen kinderen te krijgen zijn verschillend. Sociale, culturele, economische en psychologische factoren spelen hierbij een rol. De verengde blik van de bevolkingspolitici richt zich echter vooral op vragen rondom technologie en de acceptatie van technologische middelen. Hierdoor wordt het aanbod bepaald. Wanneer vrouwen in het Zuiden advies vragen ten aan zien van voorbehoeding en daarvoor aankloppen bij de family-planningsprogramma's, wordt hen in de regel nauwelijks meer aangeboden dan de keuzemogelijkheid tussen meer of minder ingrijpende voorbehoedmiddelen en -methoden.

En in toenemende mate worden hierbij langwerkende methoden aangeprezen, die niet overeenkomen met de behoeften van de gebruiker/ster en die goedkoop en gemakkelijk toe te passen zijn, zodat ze vooral in de regio's bruikbaar zijn waar nauwelijks medische zorg aanwezig is. Sinds de vroege jaren zestig is men al op zoek naar dergelijke methoden, die vanuit demografische en politiek-financiële aspecten gezien, beschouwd worden als "effectief": spiraaltjes, prikpillen, implantaten, inentingen tegen zwangerschap en omkeerbare sterilisatietechnieken. het zijn alternatieven voor de moeilijker uitvoerbare chirurgische oplossing, sterilisatie.

Hormonale implantaten
Een techniek ter voorbehoeding, die de laatste jaren in toenemende mate ingezet wordt in de family-planningsprogramma's in het Zuiden, is het implantaat Norplant: zes flexibele siliconen capsules, elk ter grootte van een lucifer, die in de bovenarm van een vrouw op een rijtje onder de huid geplaatst worden. Vijf jaar lang geven deze capsules het hormoon Levonorgestrel af, dat een zwangerschap voorkomt. Bijna alle vrouwen die het implantaat dragen ervaren  ernstige veranderingen in hun menstruatie: van continue bloedingen tot een volledig uitblijven van de bloedingen. Verdere bijwerkingen van Norplant die genoemd worden in de Populations Reports, een tijdschrift uit de VS van het Population Information Program zijn: "hoofdpijn, nervositeit, misselijkheid, duizeligheid, huiduitslag, acne, veranderingen in de eetlust, haaruitval, haargroei in het gezicht en op de rest van het lichaam, borstveranderingen en vergrotingen van de follikels". Daarom zou voor het gebruik van deze methode "een hoge kwaliteit van de gezondheidszorg" noodzakelijk zijn, aldus het Population Report van 1992.  

Al sinds het midden van de jaren 70 werd Norplant getest in Afrikaanse, Aziatische en Latijns-Amerikaanse landen. In regio's dus, waar de gezondheidszorgsystemen onder druk van de structurele-aanpassingsprogramma's[2] voortdurend zijn afgebroken. Tegenwoordig is het voornaamste afzetland van Norplant, Indonesië. Het Indonesische regime heeft een demografisch doel: tot het tijdbestek van 2035-2050 moet de bevolkingsgroei zijn teruggebracht van 1,8 naar nul. Ongeveer de helft van de Indonesische vrouwen in de leeftijd van 15 tot 45 jaar gebruiken moderne anticonceptiemiddelen. Naast pillen, spiraaltjes en prikpillen wordt ook Norplant steeds vaker aangeboden in de family-planningscentra. Naar schatting dragen zo'n 2 miljoen Indonesische vrouwen inmiddels de met Norplant gevulde siliconen capsules in hun arm.

Professor Biran Affandi, die Norplant op grote schaal getest heeft in Indonesië, maakt evenwel melding van een hoog uitvalpercentage, doordat de vrouwen de sterke bloedingen niet accepteren. Desondanks wil de regering ieder jaar 300.000 nieuwe vrouwen recruteren (Population Report 1992). Er zijn twijfels geuit of vrouwen die op zoek zijn naar een individuele oplossing  voor problemen rondom voorbehoeding, met zulke streefcijfers en doelstellingen nog serieus geadviseerd worden. Bij voorkeur wordt hen Norplant aangeboden en vervolgens verklaard men dat zij "vrijwillig" voor deze langwerkende methode gekozen hebben, zonder dat zij kennis konden nemen van alternatieven.

In de VS verhinderden strijdbare gezondheids- en vrouwenorganisaties jarenlang de toelating van Norplant. Pas eind 1990 kreeg het farmaceutische bedrijf Wyeth groen licht voor de markt in eigen land. Vanwege de geneesmiddelen-wetgeving in de VS, waarin staat dat dergelijke produkten alleen geëxporteerd mogen worden wanneer ze op de eigen binnenlandse markt zijn toegestaan, kan het implantaat nu nog in sterkere mate geleverd worden aan de landen in het Zuiden.

Maar ook in de VS zelf zijn er bevolkingsgroepen van wie men vindt dat het geboortencijfer "effectief" zou moeten afnemen. Inmiddels liggen er namelijk de eerste resultaten van studies over het gebruik van Norplant sinds haar toelating in de VS. Ongeveer 600.000 vrouwen en meisjes hebben in de periode tot eind 1993 het implantaat onder de huid aangebracht gekregen. In diverse staten wordt Norplant, dat zo'n 600 VS-dollar kost wanneer het particulier wordt aangebracht, gesubsidieerd. Inmiddels blijkt uit deze studies dat het daadwerkelijk in de eerste plaats sociaal benadeelde vrouwen zijn, die het implantaat gekregen hebben. De datagegevens van drie klinieken in Maryland en Texas spreken duidelijke taal: tussen de 51 en 90 procent van de Norplant-vrouwen hebben een inkomen dat "zeer laag" is of "onder de armoedegrens" ligt. De meerderheid van hen is zwart of latino. Bijzonder schrikbarend: het implantaat, dat diep ingrijpt in de hormonale stofwisseling, wordt in de VS ook aangebracht bij 12 en 13jarige meisjes.  

"Inentingen" tegen zwangerschap
Een volkomen nieuwe weg in de onderzoeken naar anticonceptie wordt mogelijk gemaakt door de voortgang in de moderne biowetenschappen - moleculaire biologie, biochemie en synthetische chemie. Sinds een jaar of 20, wordt in verschillende werkgroepen onderzoek gedaan, onder coördinatie van de Wereld Gezondheids Organisatie (WHO), naar zogenaamde vaccinaties ter regulering van zwangerschap. Wanneer een dergelijke methode daadwerkelijk op de markt komt, is de kans op misbruik bijzonder groot. Want, ingezet in algemene inentingsprogramma's, kan het makkelijk gebeuren dat vrouwen dergelijke anticonceptiva zonder hun weten en toestemming of per ongeluk toegediend krijgen.

Het onderzoek naar deze "vaccinaties" tegen zwangerschap - die niet, zoals de anticonceptie methoden tot nu toe, mechanisch werken (het spiraaltje) of hormonaal (pillen, prikpillen en implantaten) - richt zich op het immuumsysteem. Volgens de ideeën van wetenschappers moeten dergelijke inentingsstoffen het immuumsysteem stimuleren, stoffen te attakeren die normaliter door het lichaam aangemaakt en getolereerd worden: bepaalde hormonen of moleculen aan de oppervlakte van sperma of de bevruchte eicel. Het doel is om òf te verhinderen dat sperma en eicellen samen komen, òf dat een zwangerschap in een vroeg stadium door het lichaam zelf beëindigd wordt. Aanknopingspunten daarvoor worden bij vrouwen en mannen gezocht in de gezamenlijke hormonale huishouding, beginnend bij de besturing van de geslachtshormonen in de zwischenhirn, hirnanhangdrüse en de eierstokken, zaadballen, eicellen, sperma tot de baarmoeder en de vroege embryo.

Dat zoiets ooit zonder ernstige bijwerkingen mogelijk zou zijn, betwijfelen zelfs onderzoekers zoals Graham Dukes, die als farmaceutisch specialist voor de Wereldbank en de WHO werkte. Dukes noemde de aanzet tot endocrinologische anticonceptiva "onethisch en gevaarlijk". Desondanks worden een aantal protypen van deze immunologische voorbehoedmiddelen al sinds het begin van de jaren 70 in een serie klinische experimenten op mensen beproefd. Wanneer de vaccinatie-methode markt-rijp zou zijn, zouden de "vaccins" geïnjecteerd of oraal toegediend kunnen worden en moeten, aldus het idee van de meeste onderzoekers, één tot twee jaar werkzaam zijn en de vrouw immuun maken tegen zwangerschap. Is de methode eenmaal toegediend, dan kan ze niet meer ongedaan gemaakt worden, hetgeen betekent dat vrouwen (of mannen) moeten wachten tot de vaccinatie is uitgewerkt. Er wordt weliswaar bij de WHO nagedacht over tegen-inentingen voor het herstellen van de vruchtbaarheid, maar er is niets concreets. Het is overigens onduidelijk of elke vrouw sowieso na een dergelijke "vaccinatie" weer vruchtbaar zal worden.

In feite menen tal van wetenschapp(st)ers dat het zelfs een voordeel zou zijn, wanneer op deze manier een levenslange steriliteit op gang gebracht kan worden. Warren Jones, adviseur van het WHO-research stelde al in 1982 vast, dat zo'n vaccin "in een dergelijke vorm een sterilisatie middels medicijnen" zou kunnen zijn. En ook bij de Population Council in Washington zegt men hierover: "onomkeerbaarheid (is) niet altijd een nadeel" (Richter 1994). John Aitken, die o.a. met ondersteuning van het farmaceutische concern Organon onderzoek verricht in deze sector, ziet een "behoefte naar niet-chirurgische middelen voor sterilisatie van mannen en vrouwen in de industrie- en ontwikkelingslanden" en concludeert: "een immunologische aanzet is mogelijkerwijze de meest waarschijnlijke aanzet om dit doel succesvol te bereiken" (Aitken 1993).

Het meest ontwikkeld is tot nu toe een aanzet waarbij het innestelen en de ontwikkeling van de bevruchte eicel in de baarmoeder, moet worden verhinderd. Hiervoor wordt het hormoon hCG (human Choriongonadotropin) geblokkeerd, dat vanaf de tweede zwangerschapsweek vrijkomt. Naar schattingen van de critica op farmaceutisch gebied Judith Richter, waren aan het begin van 1994 zo'n 400 mensen, van wie de meerderheid vrouwen, proefpersonen voor verschillende soorten immunologische anticonceptiva (Richter 1994). Aan enkele van de klinische experimenten deden ook mannen mee die aan kanker leden, omdat vastgesteld was dat bepaalde kankercellen ook hCG produceren.

In die tijd werd er met twee prototypen van anti-hCG-vaccins verdere onderzoeken gedaan. Een aantal klinische experimenten van de WHO, de Population Council en het Indische National Institute of Immunology (NII) met anti-hCG-vaccins vonden sinds de jaren 70 reeds plaats in India, Australië, Brazilië, Chili, de Dominicaanse Republiek, Finland en Zweden. Momenteel lopen een aantal experimenten van de WHO in Zweden en vermoedelijk ook van het NII in India. Voor deze Zweedse proeven zijn volgens de informatie van David Griffin, leider van dit WHO-onderzoek, 120 tot 150 vrouwen nodig, bij wie de voorbehoedende werking van het anti-hCG-stof beproefd wordt. Zweden bood zich aan als experiment-land, omdat de regering aldaar de verzekeringskosten voor de proefpersonen - in het geval van complicaties - op zich wil nemen. Daarnaast kan aangenomen worden, dat er in Zweden ook betere controle-mogelijkheden voor de gehele studie aanwezig zijn, in vergelijking met een land in het Zuiden. Uit ethische overwegingen, zo verklaart David Griffin, wordt bij deze experimenten, anders dan bij aanvang de bedoeling was, nog niet het nieuwere prototype vaccin ingezet. Het oude WHO-vaccin bestaat namelijk uit drie injecties, die voor de opbouw van de immuunreactie met tussenperiodes van enkele weken gegeven moeten worden. Met het gebruik van deze anti-hCG-versie van drie injecties, hebben de vrouwen volgens de deelnemende onderzoekers nog de gelegenheid uit het experiment te stappen. Bij de nieuwe vereenvoudigde versie volstaat één spuit om een immuunwerking op gang te brengen.

Andere wegen in het onderzoek naar immunologische anticonceptie worden bewandeld door de farmaceutische bedrijven Ortho, Organon en Schering. Zij baseren hun onderzoek op het uitgangspunt van de interactie tussen sperma en eicel, dus vóór de bevruchting en de innesteling.

Vermoedelijk wil men hiermee ethische discussies over het begin van menselijk leven en potentiële boycotcampagnes van pro-life organisaties en de daarmee verbonden omzetdalingen, voorkomen. Tenslotte raakten in het verleden farmaceutische concerns, die geld verdienden met voorbehoedmiddelen,  herhaaldelijk in conflict met radicale abortus-tegenstand(st)ers. Laatste voorbeeld hiervan is de abortuspil RU 486 van de Hoechst-dochteronderneming Roussel-Uclaf. Na heftige debatten over dit middel, werd het patent onlangs overgedragen aan de Population Council. Zo is het farmaceutische bedrijf voorlopig verlost van de onaangename discussies in Frankrijk en Duitsland.   

Overgeleverde anticonceptie-kennis
Sinds de Wereldbank in de 80er jaren de "initiatieven voor veilig moederschap" ten doop gedragen heeft (Wereldbank 1987), worden moderne anticonceptiva en family-planning in het Zuiden in haast alle bereiken van officiële ontwikkelingshulp verankerd, van scholing over voedsel tot gezondheidszorg en kleine kredietverlening. Het is intussen een vast idee geworden - niet alleen van bevolkingspolitici - dat in verarmde landen zwangerschappen gevaarlijker zouden zijn dan de gezondheidsrisico's van de moderne voorbehoedmiddelen. Gangbare redenatie is: wanneer zwangerschappen worden voorkomen, zal ook de moedersterfte dalen. Weliswaar wordt zelfs in de Population Reports toegegeven, dat "achter de directe oorzaken van moedersterfte (complicaties tijdens de geboorte en gevaarlijke abortusmethoden) de levensomstandigheden van vrouwen leven, verborgen liggen; d.w.z. slechte verzorging tijdens de geboorte, chronische ziekten en ondervoeding, armoede, geïsoleerdheid en ongewenste zwangerschappen". Ondanks deze bekentenis luidt ook hier opnieuw de oplossing:"Family Planning Saves Lives" (Population Reports 1994).

Bovendien is het gebruik van middelen en methoden gericht op voorbehoeding of abortus, in geen geval een moderne ontwikkeling. Mensen proberen - en dat is niet pas sinds de komst van de pil - met verschillende middelen invloed uit te oefenen op hun kindertal. Daartoe behoren sociale maatregelen, zoals huwelijksverboden of beperkingen t.a.v. de huwbare leeftijd, seksuele taboes en onthouding. De noodzakelijke kennis van de reproduktieve functies van het lichaam of de regulering van vruchtbaarheid zelf, die vrouwen en mannen in het verleden bezaten, varieerde naar regio en religie en omvatte zowel preventieve als ook abortieve maatregelen; zelfs het doden van kinderen werd soms gepraktiseerd.

Deze traditionele methoden moeten niet geïdealiseerd worden, want veel van deze methoden waren en zijn eveneens rigide en/of schadelijk voor de gezondheid. Desondanks is het noodzakelijk te benadrukken dat een vrouw zonder de veelgeprezen moderne voorbehoedmiddelen, niet onvermijdelijk hulpeloos overgeleverd was en is aan haar biologie, hoezeer de farmaceutische bedrijven en topmanagers van de bevolkingspolitiek dit ook willen doen geloven.

Onderzoek naar traditionele versus "effectieve" middelen
Hoewel het bekend is dat al in vroege tijden werkzame vruchtbaarheidsregulerende middelen en methoden verkrijgbaar waren, wordt daar tegenwoordig nauwelijks onderzoek naar gedaan. Zelfs de WHO trok een dergelijk project na acht jaar weer in.

Mahmoud Fathalla meldt dat er in 1994 internationaal werd gewerkt aan 94 produkten voor anticonceptie. De meeste produkten hiervan zijn slechts varianten van reeds bestaande middelen. Ook wordt sinds enige jaren geëxperimenteerd met hormonale en immunologische middelen voor mannen, maar veruit de meeste middelen zijn gericht op vrouwen. Tot de methoden die in de zogenaamde ontwikkelingsfase of "pipeline" zitten, behoren: 4 IUP, 7 hormonale implantaten, 5 hormonale injecties, 5 hormonale pillen, 6 immunologische anticonceptiva en 6 sterilisatietechnieken bedoeld voor vrouwen (Fathalla 1994).

Literatuur:
-    Aitken, Contraceptive Vaccines, in: Britisch Medical Bulletin 1/1993, Pag. 88-99.
-    Fathalla, Fertility Control Technology: Women-Centered Approach to Research, in: Gita Sen, Adrienne Germain, Lincoln Chen, Population Polocies Reconsidered. Health, Empowerment and Rights, Boston 1994.
-    Kaeser: Contraceptive development: Why the Snail's Pace? in: Family Planning Perspektives 3/1990, Pag. 131-133.
-    Oddens: Anwendung von verhütungsmitteln in Industrieländern. Redemanuscript, Internationales Organon-Symposium "Doe reproduktive Revolution", Wien, 3-5 Juni 1994.
-    Population Reports: Decesions for Norplant Programs, Series K, Number 4, Implants and Injectibles, November 1992.
-    Population reports: Opportunities for Women Through Reproductive Choise, Series M, No.12, Special Topics, July 1994.
-    Richter: Beyond Control: About Antifertility "Vaccines", Pregnancy Epidemics and Abuse, in: Gita Sen, Rachel Snow, Power and decesion. The Social Control of Reproduction, Harvard University Press, Cambridge 1994.
-    Schering: 100 Jahre Pharmaforschung Schering, Berlin 1990.
-    Sprenger: Wer hilft wem auf dem kontrazeptiven Sector? Pharma-Industrie und Wissenschaft vor dem Hintergrund von bevölkerungspolitik, beiträge zur feministischen theorie und praxis, Heft 14, Köln 1985.
-    Wereldbank: The Safe Motherhood Initiative - Proposals for Action. World bank discussion papers 9, Washington D.C. 1987.

    [1] Noot Helix: Zie voor een uitgebreide analyse van de rol van de vrouwenbeweging hoofdstuk ...
    [2] Noot helix: De structurele-aanpassingsprogramma's (SAP's) zijn door het IMF en Wereldbank opgelegde programma's, bestaande uit bezuinigingen op gezondheidszorg, onderwijs, voedselsubsidies etc, waardoor de economie wellicht aantrekt, maar de concrete levensomstandigheden van mensen aanzienlijk verslechteren.

Toch waren de wetenschappelijke disciplines Eugenetica en Rassenleer, en in zekere mate ook de aanspraak van de staat op bevolkingsregulering, algemeen in diskrediet geraakt als gevolg van de nazi-misdaden. Ook in de VS moest dit wel gevolgen hebben voor de bevolkingswetenschap - de meeste vertegenwoordigsters en vertegenwoordigers van dit vak, alsmede het grootste deel van de vakspecifieke organisaties, waren immers voortgekomen uit de eugeneticabeweging of daaraan gelieerd geweest: nagenoeg alle bevolkingswetenschappers en -activisten van naam waren ook leden, of zelfs leidende functionarissen, van de American Eugenic Society (1). Toch hadden velen van hen de rassenleer en de daarbij behorende racistische politiek in het nationaal-socialistische Duitsland verworpen. Genetische "kwaliteit", zo luidde hun argument, is niet gebonden aan het toebehoren tot een ras. De indeling van de mensheid in rassen stelden zij niet ter discussie. Het onderscheid maken tussen een zogenaamd wetenschappelijk gefundeerde "goede" eugenetica en een onwetenschappelijke, "irrationele" rassenleer moest het in de daarop volgende tijd mogelijk maken de eugeneticabeweging te hervormen. Een deel van hun gedachtengoed kon zo weer in het bevolkingspolitieke debat - en de praktijk - ingebracht worden (2). Toch leek het de pleitbezorgersters van kwalitatieve bevolkingspolitiek raadzaam, het begrip "eugenetica" zo veel als mogelijk te vermijden, om hun doelstellingen te realiseren (3).

In het debat nam de angst dat Russen, Aziaten en vooral Chinezen zich te sterk zouden kunnen voortplanten een grote plaats in. De oude vrees voor paupers en de stelling dat de lagere maatschappelijke klassen sterker in aantal zouden toenemen dan de hogere klassen werd in zekere zin op de "Derde Wereld" overgedragen. En de idee van niet-gelijkwaardigheid van mensen werd op haar andere manier van reproduktie geprojecteerd. Daarnaast  bepaalden zowel eugenetische als ecologische overwegingen de discussie, die in eerste instantie nog in relatief kleine kring, maar zeker niet alleen in de ivoren toren van de wetenschap, gevoerd werd. Van bijzonder belang hierbij zijn de jaren '50 en '60, omdat in deze periode bevolkingspolitiek tot een zaak van belang voor  zowel de buitenlandse politiek van de VS, als uiteindelijk ook voor de politiek van de Verenigde Naties geworden is.

Hieraan parallel verliep een andere ontwikkeling: met de uitvinding van de pil en het spiraaltje meende men een voor alle vrouwen bruikbaar voorbehoedmiddel gevonden te hebben, dat eenvoudig toepasbaar, betrouwbaar, goedkoop en wereldwijd inzetbaar zou zijn. De "rationalisering van de voortplanting", een lang gekoesterde droom van bevolkingsplanologen, scheen nu eindelijk binnen handbereik. Vanaf de 50er jaren werden in relatief korte tijd grote delen van de aarde met familieplanningsprogramma's overdekt.

Het Population Reference Bureau
In september 1945 verscheen de eerste uitgave van het Population Bulletin. Het blaadje werd uitgegeven door het Population Reference Bureau, de oudste bevolkingspolitieke lobby-club in de VS, die al in 1929 met medewerking van de internationaal bekende eugeneticus en fruitvliegjesonderzoeker Raymond Pearl was opgericht (4). Redacteur en enige auteur van het maandelijks verschijnende Bulletin was Guy Irving Burch, die in 1945 samen met Elmer Pendell het boek 'Population Roads to Peace or War' gepubliceerd had. Daarin hadden de auteurs nadrukkelijk voor een wereldbevolkingsprgramma gepleit. Het gevaar, dat de VS in een toekomstige wereldregering overstemd zouden worden door landen als India of China (5) is voor hen het argument om te eisen dat de mondiale bevolkingsgroei gereduceerd wordt. In voorgaande jaren had Burch zich ingespannen voor  beperking van immigratie (6).

Burchs werk als  redacteur van het Population Bulletin bestond er vooral uit wetenschappelijke literatuur over het thema bevolkingom te zetten in spreektaal en te voorzien van begrijpelijke titels alsmede waarschuwingen aangaande toekomstige ontwikkelingen. In de jaren daarop werd het Bulletin een belangrijke inspiratiebron voor krantencolumns over de hele wereld. Zaken als "bevolkingskwaliteit"* en bevolkingskwantiteit kwamen aan de orde. De bevolkingsdruk, zo waarschuwde Burch in vrijwel elke uitgave, zou de wereldvrede bedreigen. Een wereldbevolkingsprogrammawaaraan vrijwel geen enkele staat zich zou kunnen onttrekken, zou het snelst uitkomst bieden, daar de vraag naar vrede en bevolkingstoezicht zo enorm groot zou zijn. Zo'n beetje de hele westerse wereld zou haar bevolkingsgroei al onder controle hebben gebracht, zo schreef hij in het voorjaar van 1946, dus zijn Duitsland, Japan en Italië nu wel gedwongen om ook mee te gaan doen. En ook het Chinese bestuur zou een dergelijk programma ongetwijfeld toejuichen. De opsomming van overbevolktelanden varieerde; India, China en Puerto Rico zaten er bijna altijd bij, maar ook Westeuropese staten. Van de Sovjetunie ging - volgens de al spoedig door de Koude Oorlog gevormde optiek van het Population Bulletin - een tweeledig gevaar uit: Enerzijds zou de extreem snelle bevolkingsgroeidaar de vrede in de wereld bedreigen (7). Anderzijds zou de macht van de Sovjetunie zich snel kunnen uitbreiden, omdat de bevolkingsgroei in grote delen van de wereld verarming tot gevolg zou hebben, die  verspreiding van het communisme in de hand zou werken (8). Vermindering van de bevolkingsgroei werd als een van de belangrijkste maatregelen gezien in de strijd tegen het communisme en als redding van de democratie. Eind 1950 schetste Burch in het Population Bulletin een doemscenario: Wij staan voor de keus: Ofwel we beheersen de geboortencijfers, of we maken een bevolkingsexplosie mee (...). We krijgen nu met deze problemen te maken, niet pas over 10 of 100 jaar. Het communisme zal niet op ons wachten en de snelheid waarmee armoede en sociale onrust, die het communisme voeden en van dag tot dag sterker maken, ook niet, (9).

Vanaf 1948 verschenen in het Population Bulletin steeds maar weer artikelen over de voortschrijdende vernietiging van het milieu, over bodemerosie en het uitsterven van diersoorten. Aanzet daartoe had onder andere het boek Our plundered Planetvan Fairfield Osborn gegeven (10). Maar waar Osborn de veronderstelde bevolkingsdrukslechts als een van de factoren van de verstoorde relatie tussen mens en natuur zag, vormde deze bij William Vogt juist het centrale thema. De ecoloog en vogelonderzoeker was van 1943 to 1949 nationaal directeur van de Planned Parenthood Federation of America geweest en hij stapte begin jaren 50 over naar het Population Reference Bureau. Onder de titel De aarde neemt wraakontwierp hij ecologische rampenscenarios die hij mixte met politieke uiteenzettingen over de toenmalige toestand in de wereld. De aarde, dat stond voor Vogt vast, was niet groot genoeg om alle mensen te voeden, en al helemaal niet meer aan het eind van de eeuw, wanneer de wereldbevolking, zo nam men destijds aan, tot 3,3 miljard mensen aangegroeid zou zijn. Vogt stelde daarom voor een sterilisatie-premie uit te keren aan "iedereen, maar in het bijzonder aan mannen. Deze zou vooral de mislukkelingen van deze wereld aanlokken en daardoor een gunstige selectieve invloed hebben(11). Hoewel in zijn boek konstant gehamerd wordt op mondiale verantwoordelijkheid en er wereldwijde samenwerking tot redding van de planeet wordt gevraagd, wakkert Vogt bij het publiek toch vooral nationalistische ressentimenten aan, daarbij gebruik makend van bevolkingspolitieke argumenten. De VS - volgens de criteria van de ecoloog toch al een overbevolktland - zouden door andere landen onder "bevolkingsdruk" worden gezet, worden gechanteerd en in  ontwikkeling worden afgeremd. In het bijzonder door de landen die financiële ondersteuning van het Marshall-plan en voedselhulp ontvingen. Griekenland, zo stelde Vogt, werd op kosten van de Amerikaanse belastingbetaler geïndustrialiseerd en had zijn hand duchtig in de vleespotten van Amerika vastgezet. Denemarken zou een parasiet van de nieuwe wereldzijn; en Italië zou dreigen zich naar vadertje Stalinte wenden om geld van de VS af te persen. Japan zou door Amerikas barmhartigheid onderhouden(12) worden: voedsel, geld en medicijnen uit de VS zouden overal ter wereld sterfte verminderen en daarmee het gevaar van overbevolkingvergroten. Een Europa met 450 miljoen mensen in het jaar 1975 is veel gevaarlijker dan het Europa van 1935 met 370 miljoen mensen. En dit Europa zal nog meer goede akkers van andere volkeren uitzuigen. Niet haar eigen akkers, dat mogen we niet vergeten, want Europa heeft er geen(13). De VS, aldus Vogt, had geen andere keus dan zich aan deze chantage te onderwerpen, daar anders een atoom- en bacteriologische oorlogdreigde. Dientengevolge moesten de Verenigde Staten Japan voortaan onder strenge bewakinghouden en van andere staten een doelmatige bevolkingspolitiekin ruil voor bijstandsverlening eisen - van China en India evengoed als van Europa: Bevriezing en als het maar enigszins mogelijk is vermindering van de bevolkingsgroei in Europa - dat zou een grote - ja, de grootste stap naar vrede en welvaart in de wereld zijn. (...) Elke hulp die wij geven zou afhankelijk gemaakt moeten worden van een nationaal programma dat tot stabilisering van het aantal mensen leidt - en wel op vrijwillige basis."We zouden  moeten staan op het recht op anti-conceptie zoals we staan op het recht op persvrijheid"(14). De blik waarmee Vogt in 1950 naar Europa kijkt, heeft veel weg van de manier waarop heden ten dage over de Derde Wereldgeschreven wordt. De boeken van Vogt en Fairfield Osborn gelden als wegbereiders van het debat over bevolkingsvraagstukken.

Het propagandawerk van het Population Reference Bureau bleef niet zonder invloed. Sinds het begin van de jaren 50 zou het opvoedingsprogramma van de organisatie, zo heet het in een intern rapport, tot een revolutionaire veranderingvan de publieke opinie betreffende het wereldbevolkingsvraagstukhebben bijgedragen (15). Rond 1950 had bovendien een fundamentele wijziging binnen de demografie plaatsgevonden. Tot die tijd gold de vraag hoeveel kinderen mensen hebben, als een produkt van culturele en  economische omstandigheden. Laat men Nazi-Duitsland buiten beschouwing, dan zouden bevolkingspolitici niet op het idee zijn gekomen dat men geboortencijfers kan veranderen, nog voordat er zich veranderingen voor hebben gedaan in de culturele en economische situatie. Nu begonnen demografen echter te betogen, dat de wereld niet op de sociale en economische veranderingen zou kunnen wachten (16). In 1957 werd Vogt tenslotte ook als deskundige voor het Nationale Hulp Comité van de VS-senaat aangehoord; hij sprak daar over de noodzaak een geschikt oraal voorbehoedmiddel uit te vinden om in te zetten in de onderontwikkelde landen(17).

De jaren na 1953aldus de Britse Demograph Eversly over het klimaat binnen het bevolkingsdebat in de vroege jaren 50, worden gekenmerkt door een ongelijkmatig optredende, zeer grote stijging van een hysterische houding ten aanzien van de groei van de wereldbevolking. Dit tijdsbestek betekent in de geschiedenis van de bevolkingsprojecties een tamelijk roemloos hoofdstuk. (...) Er waren zoölogen die hun overwegingen op vooronderstellingen baseerden, die op de leefgewoontes van de drosophila berustten; deze werden op het menselijk ras toegepast. (...) Op alarmerende wijze begonnen niet alleen individuele personen maar gehele organisaties liquide middelen aan te trekken en privé-imperiums te vormen; regeringen en instituties moesten uit angst voor toekomstige ontwikkelingen tot controle van de bevolkingsgroei gebracht worden (hoewel de efficintie van dergelijke maatregelen geheel en al onbewezen is).(18)

Vindingrijke geesten
Bovengenoemde ontwikkeling zou ondenkbaar zijn geweest zonder de uitgekiende aanpak van een - aanvankelijk kleine, maar invloedrijke en zeer daadkrachtige - lobby, waar industriëlen als John D. Rockefeller en Hugh Moore, wetenschappers en generaals deel van uitmaakten. Karakteristiek voor deze overwegend uit mannen uit de witte midden- en hogere klasse bestaande pressiegroep, was hun geloof in de maakbaarheid van de samenleving en hun onverstoorbare zelfvertrouwen. De bevolkingspolitieke activisten zagen zichzelf en hunsgelijken als innovative spiritsen free ranging minds. Ze prezen hun eigen spitsvondigheid (19) en waren als gewoonlijk overtuigd van hun zegenrijke werk(20). Zij beschikten over uitstekende relaties met geëngageerde stichtingen als de Milbank Memorium Fund, de Alain Guttmacher Foundation, de Pathfinder Fund, de Rockefeller- en Ford Foundation. En zo waren de financiële grenzen aan hun dadendrang al opgerekt lang voor de regering toereikende budgetten ging toekennen.

Peter Donaldson, die de successtory van deze pressiegroep in een boek met de titel Nature against usheeft geschilderd, beschrijft de jaren 60 als een periode van rationele omnipotentie, op grond waarvan vrijwel alle problemen, waaronder ook geboortenregeling onder de arme plattelandsbevolking in de Derde Wereld, exclusief als technisch dan wel administratief probleemwerd gezien. De blunders bij het verlagen van de geboortencijfers schijnt de hoge eigendunk van de initiatiefnemers net zo min te hebben geschaad als de verwoestende gevolgen van gedwongen sterilisaties in het kader van family-plannings campagnes. Hun inzet en technocratische gewetenloosheid bevorderde deze eigenwaan zelfs, want zij meenden dat geboortencontrole in de Derde Wereld de westerse beschaving en het levenspeil in de industrielanden zou behoeden voor chaos en oorlog. Tot op de dag van vandaag zien de medewerkers van de afdeling Bevolking van de rijksontwikkelingsorganisatie US-AID zichzelf als een buitengewone groep mensenen hun buitenlandse hulp als het meest revolutionaire dat de Verenigde Staten ooit hebben gedaan- als antwoord op de ultieme uitdaging voor mensen in industrielanden, omdat wij een in grootte afnemend deel van de menselijke soort zijn(21).

Eén van de belangrijkste agitators - en niet op de laatste plaats ook financiers - was John D. Rockefeller de 3e. Net als veel andere mannen die uiteindelijk gedreven strijders tegen overbevolkingwerden, had ook Rockefeller zijn belangstelling voor dit thema opgedaan tijdens zijn reizen door Azië, die hem eind jaren 40 en begin jaren 50 vooral vaak naar Japan hadden gebracht. Zijn vader had zich reeds voor bevolkingspolitieke vraagstukken geïnteresseerd en ervoor gezorgd dat een aanzienlijk deel van het geld uit de familie- stichting naar de instituten van de eugenetica-beweging stroomde. Zijn zoon nu maakte met name de strijd tegen overbevolkingtot zijn taak. Naar zijn mening draaide het daarbij niet alleen om de beïnvloeding van de geboortencijfers zelf, maar ging het erom het aantal mensen, haar consumptie- en leefgewoonten en de materiële hulpbronnen van de aarde zo breed mogelijk te ontwerpen, op elkaar af te stemmen en in evenwichtte brengen. Al in de 40-er jaren behoorde de term ecologie van de menstot de gangbare begrippen in de Rockefeller Foundation. De stichting ondersteunde onderzoeken naar het uitsterven van plant- en diersoorten, woestijnvorming en watergebrek evenals het wetenschappelijke voorwerk voor de anticonceptiepil.

In 1952 behoorde Rockefeller tot een van de medeoprichters van de Population Council, die het primair als haar taak zag het 'bevolkingsprobleem' wetenschappelijk te bestuderen. Het bestuur werd door mannen van het hoogste kaliberbezet: Naast Rockefeller zelf namen ook zitting Frederick Osborn, beursmakelaar en president van de American Eugenic Society. En verder de econoom en statisticus Frank Notestein, die wegens zijn verdiensten voor de nieuwe wetenschap vroedvrouw van de demografiegenoemd werd. Notestein wordt beschouwd als de uitvinder van het model van demografische overgang, dat - hoewel omstreden - tot op heden een rol speelt in de vakliteratuur (22)* (*Volgens dit model is de bevolkingsgroei in Europa aan het eind van de 19e en het begin van de 20e eeuw erop terug te voeren, dat op basis van medische vooruitgang en stijgende welvaart in eerste instantie de sterftecijfers zouden zijn gezakt, terwijl de geboortencijfers pas na een bepaalde tijd daalden). Hij leidde sinds 1936 de gerenommeerde afdeling voor bevolkingsonderzoek aan de Princeton University, het eerste grote demografische onderzoeksinstituut in de VS** (**Het Office for Population Research was in 1936 opgestart met geld van de Rockefeller en de Carnegie Foundation en in de begintijd door het Milbank Memorial Fund gefinancierd; net als de meeste bevolkingswetenschappelijke instellingen uit die tijd was het beïnvloed door de eugenetica-beweging). Hij behoorde in de vroege jaren 40 tot de bewonderaars van het experiment Sovjetunie(23) en was in 1946 benoemd tot chef van de nieuw gestichte bevolkingsafdeling (Population Division) van het VN-secretariaat. Vanaf voorjaar 1954 fungeerde Dudley Kirk, voormalig Intelligence Research Officer in het State Department en lid van de VS-delegatie in de bevolkingscommissie (Population Commission) van de Verenigde Naties, als demografisch directeur van de Population Council. Kirks loopbaan is een typisch voorbeeld van het binnen de instituten van bevolkingscontrole-lobby gebruikelijke draaideursysteemvoor personeel: Drijvende krachten en experts roteren voortdurend tussen stichtingen, wetenschappelijke instellingen en overheids- of VN-instituten - van de Population Council naar het VN-comité en van daaruit naar de universiteit; van US-AID via de Ford Foundation naar het Population Crisis Committee enzovoorts.

Het zwaartepunt van de activiteiten van de Population Council lag  vooral op wetenschappelijk terrein en minder op het gebied van  bevolkingspolitiek. Men zette zich in voor erkenning en voor een goede wetenschappelijke reputatie. De Council verleende onderzoeksopdrachten voor de meest uiteenlopende takken van bevolkingswetenschap: van onderzoek naar voorbehoedmiddelen tot de bestudering van migratie, van populatie-genetica tot demografie. De gelden hiervoor waren hoofdzakelijk afkomstig uit de verschillende Rockefeller Fondsen en uit de winsten van grote ondernemingen zoals Standard Oil en General Motors. Maar ook de Ford Foundation, die tot dan toe vooral liefdadigheidsinstellingen had gesponsord en het bevolkingsprobleemnog maar pas ontdekt had, droeg financieel bij aan de projecten van de Population Council - in ieder geval daar waar het ging om demografisch onderzoek. Op andere fronten, zoals bijvoorbeeld het voorbehoedmiddelenonderzoek, stelde de stichting zich vooralsnog terughoudend op, omdat men bang was voor kritiek van zowel de pers alsook van de tot het katholicisme bekeerde grondlegger Henry Ford.

Niet alleen in de direkte omgeving van Rockefeller, maar ook ver daarbuiten was in de 50er jaren de wetenschappelijke onderbouwing van de overbevolkingsideologie het belangrijkste streven van al diegenen, die geloofden het population problemvroegtijdig herkend te hebben. Wetenschappers die de noodzaak hiervan nog niet hadden ingezien, werden uitgenodigd op interdisciplinaire congressen, of zij werden door Rockefeller dan wel door Osborn gevraagd zich aan te sluiten bij de Population Council. Stimulering van onderzoek; het opleiden van nieuwe academische krachten in de relevante wetenschappelijke disciplines - met name in de landen van de Derde Wereld- en de opbouw van centra voor demografie in deze landen, diende ertoe voorhoedes te vormen die als baanbrekers van het westerse vooruitgangsmodel moesten fungeren. Zo forceerde de Ford Foundation in samenwerking met Notestein en de Population Council in Pakistan de ontwikkeling van het demografisch onderzoek. Er werden bevolkingsadviseurs opgeleid en ook drie onderzoekscentra ingericht, en wel in Karachi, Lahore en Dhaka. Onderzoek en opleiding, zo benadrukte Notestein al eind jaren 40, zouden de basis vormen om bevolkingsproblemen te kunnen definiëren en beoordelen. Westerse deskundigen zouden immers, in tegenstelling tot de plaatselijke, nauwelijks in staat zijn de publieke opinie in de Derde Wereldte beïnvloeden (24).

Een van de voornaamste studiegebieden voor bevolkingswetenschap was India, het experimenteerveld voor de geboortenregeling(25). Daar waren namelijk al sinds het eind van de 19e eeuw - veel eerder dan in andere landen in het zuiden - precies elke tien jaar volkstellingen gehouden, die tezamen met andere statistische registraties een goede databasis opleverde. De Family Planning Association of India organiseerde met steun van Margaret Sanger in 1952 in Bombay een Wereldconferentie voor gepland ouderschap, waaraan naast talrijke deskundigen ook John D. Rockefeller de 3e, Hugh Moore en vertegenwoordigersters van 14 nationale Family-Planning-organisaties  deelnamen.

Bevolkingswerk: van particulier initiatief tot staatsaangelegenheid.
De industrieel Hugh Moore, die door de uitvinding van verschillende modellen kartonnen bekertjes rijk was geworden, probeerde het overbevolkingsvraagstukuit de academische sfeer van de Population Council te halen en onder de mensen te brengen. Daartoe schuwde hij kosten noch schandaal. In 1944 had hij een naar zichzelf genoemd fonds in het leven geroepen, dat de strijd tegen de grootste bedreiging, de overbevolking, moest versterken ten bate van de wereldvrede. Tien jaar later schreef Moore een pamflet met de titel The Population Bomb, dat hij in de daarop volgende jaren geregeld liet herdrukken. In verscheidene professioneel aangepakte mediacampagnes, zoals de in maart 1960 gestarte World Emergency Campaign, hamerde Moore erop, dat de VS-regering wereldwijd tegen bevolkingsgroei moest optreden. Een van zijn belangrijkste argumenten was de angst voor uitbreiding van het communisme in onderontwikkeldelanden.

Een hechte vriend van Moore was generaal van de Investeringsbank William Draper Jr., voorzitter van een door president Dwight D. Eisenhower gemachtigde commissie, die in 1958 aanbevelingen moest opstellen voor een heroriëntering van de militaire en economische VS-steun in het buitenland, met name in de ontwikkelingslanden. Moore en Draper zorgden ervoor dat het comité bestrijding van overbevolkingvoorstelde als hoofdtaak van de buitenlandse politiek van de VS (26)*. (*Draper gaf Robert Cook, de toenmalige president van het Population Reference Bureau, opdracht om medewerkers van de commissie te voorzien van materiaal over de bevolkingsexplosie. In de jaren 1947, 1948 en 1959 had Draper Japan bezocht en hij was geïmponeerd: De drastische daling van het geboortencijfer binnen enkele jaren met behulp van de legalisering van abortus  en intensieve Family-planning programmas, gold ook voor hem als basis voor het Japanse Wirtschaftswunder.) Om een botsing met de katholieke kerk te vermijden, weigerde Eisenhower echter de adviezen op te volgen (27).

Ook John F. Kennedy moest in eerste instantie met soortgelijke overwegingen rekening houden, des te meer omdat hij zich in de verkiezingsstrijd als favoriete kandidaat voor de katholieke kerk had gepresenteerd. Toch begon juist tijdens zijn ambtsperiode de bevolkingspolitieke interventie van de VS in de Derde Wereld, die onder zijn opvolger Lyndon B. Johnson ook officieel deel ging uitmaken van de buitenlandse politiek van de VS. Gelijk bij aanvang van zijn ambtsperiode had Kennedy het foreign assistance programvan de VS hervormd en in 1961 de International Cooperation Administration omgebogen tot Agency for International Development (AID). In datzelfde jaar werd ook de Alliantie voor de Vooruitgangopgestart, een ontwikkelingspolitiek programma met als doel in Latijns-Amerika de invloedssfeer van de VS te waarborgen door middel van guerrillabestrijding, Counterinsurgency en ontwikkeling.

Binnen het regeringsapparaat lukte het de voorlopige minderheidsfractie die de geboortencontrole in de Derde Wereldtot zaak van de buitenlandse politiek wilde maken, stap voor stap hun standpunt tot officiële regeringslijn te maken door behendig om te springen met procedures en hiërarchieën binnen de overheidsorganen. Allereest werd er alles aan gedaan om vooral invloedrijke politici ertoe te bewegen in het openbaar bevolkingsgroei als een belangrijk probleem met verstrekkende gevolgen voor de economische ontwikkeling en de wereldvrede voor te stellen. Verder zouden alle gezaghebbende personen en instanties zich er eenstemmig over moeten uitspreken, dat bestudering van de menselijke vruchtbaarheid en ontwikkeling van voorbehoedsmiddelen juist en noodzakelijk is (en dus dienovereenkomstig ondersteund zou moeten worden). VS-instellingen zouden hoe dan ook op aanvraag uit landen in de Derde Wereldvoorlichting en technische ondersteuning moeten geven bij het onderzoeken - en zo mogelijk ook oplossen - van hun bevolkingsproblemen. Deze vraag kon natuurlijk ook een handje geholpen worden, bijvoorbeeld door bevolkingsdeskundigen naar die landen te sturen wier regeringen haar behoefteaan geboortenregelingsprogrammas nog niet hadden onderkend.

In januari 1964 werd aan de Alliantie voor de Vooruitgang een Population Office verbonden, de eerste in dit genre, en in hetzelfde jaar stroomde het eerste geld voor bevolkingswerkvan de AID naar Latijns-Amerika binnen. In het daaropvolgende jaar werden in alle AID-centra speciale bevolkingsadviseurs aangesteld. Bovendien vonden in het Capitool de eerste hearings over de wereldbevolkingsexplosieplaats. Vanaf dat moment gaf het Amerikaanse congres niet alleen regelmatig zijn goedkeuring aan een verhoging van het familyplanningsbudget van US-AID - dat zo binnen vijf jaar steeg van 2,3 tot 75 miljoen dollar - maar ook bevorderde zij zelf meer en meer de inmenging op het gebied van bevolkingspolitiek van de VS ten aanzien van andere landen.

De verhoging van het AID-budget ging gepaard met organisatorische en personele veranderingen binnen het instituut. Omdat het vermogen van het agentschap voor de distributie van de enorme geldbedragen niet meer toereikend was, werden particuliere ontwikkelingshulporganisaties ingeschakeld als intermediair en nam de AID alleen nog de planning en cordinatie op zich (28). In 1966 werd Reimert T. Ravenholt benoemd tot hoofd van het AID-Population Office. Hij klom binnen enkele jaren op tot een van de meest invloedrijke bureaucraten in Washington. Tot op de dag van vandaag vertellen zijn toenmalige medewerkers vol enthousiasme over zijn dynamische stijl. Hij zou goed opgeleide mensen met initiatief en een heldere kijk op de problemen in het Population Office hebben binnengehaald waarmee hij deze een innovative spiritzou hebben verleend die nu nog voelbaar was. (29).

In 1966 werd met behulp van de Foreign Assistance Act en de Food for Peace Act de buitenlandse hulp van de VS opnieuw hervormd waarbij voedselhulp en kredietverlening gekoppeld werden aan de voorwaarde dat de regeringen van de ontvangende landen vrijwilligFamily Planning programmas tot stand zouden brengen. De maatregelen tegen bevolkingsgroei in de niet-geïndustrialiseerde landen werden als onderdeel van de campagne Oorlog tegen de hongerdoorgedrukt: Het demografische decreet was geboren(30). Tot de sleutelfiguren in het Congres behoorden de senatoren Ernest Gruening, George Bush en Joseph Clark, die werden gesteund door president Johnson en later ook door Richard Nixon. In hoorzittingen in het Congres adviseerden deskundigen verspreiding van voorbehoedmiddelen zowel op nationale als op internationale gronden. Zij staafden hun aanbevelingen door te stellen dat langs deze weg de familiale gezondheid en sociale zorg vooruitgeholpen, abortussen voorkomen, het milieu beschermd en armoede en ondervoeding verzacht zouden kunnen worden. In de laatste maanden van 1969 nam het Congres een wet aan (31) die aan moest zetten tot uitbreiding van gezinsplanningsbureaus in de VS . De Population Council en de organisatie voor geboortenregeling Planned Parenthood hadden zich er al jaren voor ingespannen bevolkingscontrole ook in de VS in te zetten als wapen in de strijd tegen armoede bij uitstek, want: de excessieve vruchtbaarheid van economisch zwakke families valt als een van de voornaamste factoren te beschouwen, die tot het voortbestaan van slums, gebrekkige scholing en zelfs criminaliteit leiden(32). De nieuwe wet werd onder meer toegejuicht juist door diegenen, die speciaal voor arme vrouwen het recht op toegang tot de geboortenregelingsdiensten opeisten. Toch stuitte de invoering van door de overheid op poten gezette gezinsplanningsbureaus in overwegend door zwarten en Latijnsamerikaanse immigrantes/n bewoonde arme stadswijken ook op felle kritiek, omdat velen van deze  doelgroep er geen belang bij hadden door de witte middenklasse geholpente worden bij de beheersing van hun vruchtbaarheid. Doordat  bevolkingspolitieke maatregelen voorrang kregen boven verbetering van de sociale en hygiënische situatie, ontstond de verdenking dat het doel van dit beleid niet afschaffing van armoede was, maar  terugdringing van het aantal armen. Armoedebestrijding met bevolkingspolitieke middelen is, aldus het verwijt van activistes/n uit de zwarte burgerrechtenbeweging, in werkelijkheid een poging tot genocide (33). In Cleveland werd in 1968 een (brand)aanslag op een kliniek voor geboortenregeling gerechtvaardigd met de beschuldiging van genocide op Afro-Amerikanen (34).

In 1969 gaf president Nixon de Commissie voor bevolkingsgroei en de Amerikaanse toekomstopdracht een bevolkingspolitiek programma voor de VS uit te werken, welke rekening moest houden met de  "overheersende invloed van de bevolkingsgroei op alle facetten van het Amerikaanse leven". Voorzitter van de commissie was John D. Rockefeller. Het rapport dat de commissie drie jaar later presenteerde, bleef echter zonder gevolgen: Nixon was bang voor openlijke aanvallen daar het rapport aanbevelingen bevatte voor legalisering van abortus en een vrije toegang tot voorbehoedsmiddelen voor tieners bepleitte(35).

Voorbij Family-Planning
Al sinds de jaren 40 hadden Rockefeller, Notestein en anderen een effectieve en eenvoudig toepasbare methode voor geboortencontrole beschouwd als absolute voorwaarde voor een doorbraakin het bevolkingsvraagstuk. Met de uitvinding van nieuwe, voor een breed publiek toegankelijke voorbehoedmiddelen leek dit nu te zijn bereikt. Sinds midden jaren 60 werden, met daadkrachtige ondersteuning van US-AID en andere organisaties, spiraaltjes en anticonceptiepillen massaal verdeeld in India en Pakistan. Alleen al in 1966 werden bij ongeveer één miljoen Indiase vrouwen spiraaltjes ingebracht en legde men voor het daarop volgende jaar een streefcijfer vast van vier miljoen.  In 1967 werden in het kader van een proefproject van US-AID in elke Indiase deelstaat 5000 tot 10.000 maandverpakkingen van de anticonceptiepil verdeeld. Toch stopte 75 procent van de vrouwen met de proef, vermoedelijk omdat de werkzame stof in de pillen veel te hoog gedoseerd was. In Pakistan stelde president Ayub Khan in 1965, na persoonlijke bemoeienis van Rockefeller en Notestein een nationale campagne in werking, om de meerderheid van de Pakistaanse bevolking binnen twee jaar aan te zetten tot gezinsplanning middels sterilisaties en spiraaltjes. De maatregelen stuitten echter al snel op een brede openbare afwijzing die soms ook tot praktisch verzet leidde: In een studie die in opdracht van US-AID werd opgesteld, wordt vermeld dat in de late jaren 60 in Pakistan gezinsplanningsbureaus werden bestormd, en klinieken in brand gezet. Het spiraaltje kreeg een slechte naam en bleef tot in de jaren 80 onpopulair (36).

Ondanks, of juist vanwege dergelijke fiascos, werd ieder nieuw voorbehoedmiddel euforisch als patent middel ter oplossing van het bevolkingsprobleembegroet. De telkens weer nieuwe preparaten werden resoluut aan de vrouw gebracht, bijwerkingen werden gebagatelliseerd, begeleidend onderzoek veronachtzaamd. Iedere nieuwe maatregel, aldus een waarnemer, zou met enthousiasme zijn bedacht en vervolgens zijn opgegeven. Ondanks enorme investeringen had de gezinsplanning onder de  bevolking van India geen succes (37). Noch mediacampagnes (38), noch uitbetaling van premies of door de regering bepaalde streefcijfers lieten het geboortencijfer in gewenste mate dalen. De campagnes voor massasterilisatie van Indiase mannen schoten hun doel al evenzeer voorbij. In 1970 werd in de Indiase deelstaat Kerala het eerste Sterilisatiekamp ingericht. In juni 1975 riep Indira Gandhi de noodtoestand uit. In de daaropvolgende twee jaar vonden in het hele land gedwongen sterilisaties plaats. Honderden, zo niet duizenden stierven aan infecties tengevolge van  operaties of bij opstanden en protesten tegen het programma(39). Deze opstanden brachten uiteindelijk de regering van Indira Gandhi ten val; ze leed in 1977 een dramatische verkiezingsnederlaag.   

In tegenstelling tot de eensgezindheid in prinicipiele kwesties aangaande bevolkingspolitiek, liepen de spanningen tussen de buitenlandse organisaties en de Indiase regering op. Reden daarvoor was het wantrouwen over de buitenlandse politiek van de VS. Kritiek op het VS-imperialisme en een groeiend nationaal bewustzijn in India. Een vertegenwoordiger van de Ford Foundation schreef dat de tijd van buitenlandse hulp voorbij was. En inderdaad spitste de situatie zich binnen enkele jaren toe: in 1973 moest US-AID vanwege antipatiën en sterk anti-amerikaanse gevoelens haar bureau in New Delhi sluiten, de medewerkers werden het land uitgewezen.

Onder de bevolkingswetenschappers had zich in die jaren een felle discussie over efficiëntie en maakbaarheid van dit soort programma's afgespeeld, die nu ook haar intrede deed in de herformulering van een bevolkingspolitieke strategie. Een speciale rol hierbij speelde de kritiek van de socioloog Kingsley Davis, die lange tijd zowel binnen het Population Reference Bureau als binnen de American Eugenic Society werkzaam was. In een artikel dat in 1967 in het wetenschappelijke tijdschrift Science verscheen, had Davis de gezinsplanners aangepakt. Hun programma's zouden niet effectief zijn en te veel georiënteerd op conservatieve waarden en normen (versterking van het gezin, respect tegenover de kerk en tegenstanders van abortus). Alleen de verspreiding van voorbehoedmiddelen zou weliswaar de individuele en vrijwillige gezinsplanning vergemakkelijken, maar daarmee alleen maar ongewenste geboorten verhinderen. Voor een effectieve bevolkingscontrôle in het belang van de staat zou dat lang niet voldoende zijn. Davis gebood om in plaats van de tot nu toe gepraktizeerde "technische hulp" het "geheel van motiverende factoren" te onderzoeken die bij anticonceptie een rol spelen. Bevolkingsgroei zou maatschappelijk gebonden zijn en alleen afgeremd kunnen worden, wanneer men ook de sociale structuur fundamenteel zou wijzigen. Bevolkingscontrole zou daarom geen zaak van het ministerie van volksgezondheid moeten zijn, maar van het ministerie van economische zaken en van het ministerie van onderwijs en opvoeding.

"Beyond family planning" was de nieuwe leus, waarbinnen alle "sleutelvariabelen" onderzocht moesten worden - zowel individuele drijfveren als maatschappelijke invloeden. Nadat het niet was gelukt het "perfecte" voorbehoedmiddel te vervaardigen om het "bevolkingsprobleem" in een klap op te lossen, hoopte men nu door middel van "social engineering" de specifieke sociale variabele op te sporen, om de wensen en het "reproduktieve gedrag" van vrouwen te veranderen(40). Echter, indien de nodige "vraag" naar gezinsplanning niet door beïnvloeding van het sociale milieu zou kunnen worden gecreeerd, zouden ook dwangmaatregelen in aanmerking komen.

Oscar Harkavy van de Ford Foundation hield zich intensief bezig met de kritiek van Davis, maar trok in twijfel of de voorgestelde ingrijpende veranderingen van de sociale structuur mogelijk zouden zijn. In plaats daarvan zag hij in 1968 andere mogelijkheden voor de wetenschap "voor het grijpen" liggen: onvruchtbaar makende middelen die samen met het voedsel zouden worden verstrekt en waarvan de werking alleen opgeheven kan worden door een onder regeringscontrôle staand anti-middel. Soortgelijke voorstellen kwamen in augustus 1968 van Bernard Berelson,president van de Population Council en voordien bij de Ford Foundation belast met bevolkingsvraagstukken. Verder dacht hij aan bevolkingspolitiek onderwijs, fiscale benadeling vanaf een bepaald kindertal, pressie op regeringen en religieuze groepen ten bate van geboortencontrôle, evenals de mogelijkheid kinderen alleen nog geboren te laten worden wanneer de ouders over een passende vergunning beschikten (41). Op de conferentie van de Ford Foundation in 1974 in het Columbiaanse Cali besprak de feministische bevolkingsdeskundige Adrienne Germain samen met haar collega's Lyle Saunders en Michael Teitelbaum een zeer gespecialiseerde lijst van alle variabelen die naar de mening van de genodigden het "vruchtbaarheidsgedrag" zou kunnen beïnvloeden. Het spectrum strekte zich uit van "onvrijwillige onthouding" (bijvoorbeeld door een oproep voor militaire dienst) langs verhoging van de huwbare leeftijd tot aan financiele zekerheid voor vrouwen zonder partnerrelaties.

Reorganisatie van de bevolkingscontrôle aan het begin van de 70er jaren was echter niet alleen zichtbaar tegen de achtergrond van academische debatten en het tot dan toe mislukken van de praktijk. Nieuwe organisaties als de UNFPA en de Wereldbank waren op het toneel verschenen als geldschieters voor bevolkingspolitieke maatregelen. En niet in de laatste plaats kreeg de vrouwenbeweging een blijvende invloed op de strijd om de toekomstige koers van bevolkingspolitiek. Vooral in de Ford Foundation, maar ook in andere  geldschenkende instellingen namen geengageerde feministes deel aan de op handen zijnde koerswijziging.

De VN: overwinning op een tweestrijd.
Het in 1969 opgezette bevolkingsfonds van de Verenigde Naties, de UNFPA, geldt tegenwoordig samen met de AID, de internationale federatie voor geboortencontrole IPPF en de Population Council tot de grootste geldschieters voor bevolkingsprogramma's. Deze ontwikkeling is des te meer verwonderlijk, wanneer je bedenkt dat in de eerste 20 jaar na de oprichting van de VN de meeste commissies van de organisatie inmenging in bevolkingsaangelegenheden hadden afgewezen. Tot in de jaren '60 gold de veronderstelling dat bevolkingsgroei een probleem zou zijn als zeer omstreden. Een actieve rol van de VN bij realisering van gezinsplanningscampagnes was al helemaal niet aan de orde. Veel regeringen, en vooral uit de landen van het zuiden, stonden afwijzend tegenover bevolkingscontrôle, omdat men in een talrijke, groeiende bevolking een economisch en vaak ook militair voordeel; een teken van nationale kracht, zag. Andere hadden religieus-morele bezwaren tegen de verspreiding van voorbehoedmiddelen, en met name de socialistische staten gingen er vanuit dat bevolkingsontwikkeling alleen door verandering van de economische situatie van een land geregeld kon worden. Eensgezindheid bestond er aanvankelijk alleen over dat de VN bevolkingscijfers, -statistieken en -prognoses zou opstellen. In feite voerden de Verenigde Naties na een kleine, tijdelijke vertraging, dezelfde omslag door. Ze kwamen tot dezelfde "inzichten" ten aanzien van de noodzaak van bevolkingspolitieke maatregelen als de overheidsinstanties van de VS (43). Soms waren het dezelfde mannen die in beide instituten werkten en die het doordrukken van hun standpunten in de VN-organen als een groot succes beschouwden. Dit omdat de wereldorganisatie, in tegenstelling tot de bevolkingspolitieke instituten van de VS, als neutraal en onpartijdig gold. "Op elke stap in de VS-politiek  of bij het vergaren van financiële middelen, aldus Phillis Piotrow, volgde na een zekere tijd van heroriëntatie (...) pressie van de VS op de Verenigde Naties om vergelijkbare stappen te zetten. Deze druk op de VN werd zowel door middel van formele stellingnames van de VS, als door hulp van de informele beïnvloeding van bevolkingsactivisten als Rockefeller of Draper[1] uitgeoefend.

Hoewel in de VN nog lange tijd onenigheid heerste over het bevolkingsvraagstuk, werden al in de beginjaren op cruciale terreinen de bakens omgezet om een reducering van de bevolkingsgroei als voorwaarde voor economische ontwikkeling te prolameren. Dit wordt door Abeselom geschetst met het voorbeeld van de invloedrijke economische commissie van de VN voor Azië en het Verre Oosten (ECAFE): In 1947 had de commissie nog een werkgroep naar Azië uitgezonden om de gevolgen van de oorlog daar te bestuderen. Als uitkomst van het onderzoek noemde de commissie verschillende hindernissen voor de economische wederopbouw, met name politieke onrust, maar ook een gebrek aan kapitaal, produktiemiddelen, grondstoffen en geschoolde arbeidersters. Zonder één of ander Marshallplan zouden de moeilijkheden niet te overwinnen zijn. De bevolkingsexplosiewerd niet voorgesteld als oorzaak, en al evenmin de geboortencontrole als oplossingvoor de wantoestanden. Desondanks vroeg de economische commissie in de 50er jaren nadrukkelijk bevolkingspolitiek engagement van de VN in die regio[2]. De vraag drong zich op, volgens Abeselom, waarom alleen voor Europa financiële steun voor de economische wederopbouw (...) beschikbaar gesteld werd, maar voor Azië en het Verre Oosten alleen (...) geboortencontrole, ondanks het feit dat de problemen en haar oorzaken, in konkreto de gevolgen van de Tweede Wereldoorlog, overal een sprekende gelijkenis vertonen [3]. In oktober 1946 besloot de Economische en Sociale Raad van de VN (ECOSOC) na enkele kibbelarijtjes tot de oprichting van een Population Commission[4]. Haar taak zou zijn onderzoek te doen naar bevolkingsomvang en -structuur, naar de onderlinge relatie tussen demografische, economische en sociale factorenen ook naar de effecten van een demografische politiek[5]. De Population Commission had dus geen beslissingsbevoegdheid, maar kon wel middels het vrijgeven van informatie de discussie binnen de VN beïnvloeden. De uitvoering van het bijbehorende wetenschappelijk onderzoek werd echter aan de Population Division opgedragen, een permanente onderafdeling van het VN-secretariaat. Tussen beide instituten kwam het al snel tot flinke aanvaringen.

In de Population Commission bestreden de gedelegeerden van de socialistische landen net als de gerenommeerde Franse demograaf Alfred Sauvy, directeur van het Institut National dEtudes Demographiques te Parijs[6], jaren achtereen elke poging bevolkingsgroei tot een probleem op zich te verklaren om daarmee de commissie een neo-malthusiaanse koers te laten varen. Daarnaast verhinderden de vertegenwoordigers van landen met een overwegend katholieke bevolking (Brazilië, Argentinië, Italië, Ierland en België) dat de Population Commission zich uitsprak voor een deelname van de VN aan gezinsplanningsprogrammas. Volgens het officiële standpunt van de katholieke kerk was de bevolkingsgroei weliswaar een ernstig probleem, maar waren geboortencontrole en abortus geen gepaste antwoorden.

In de Population Division had zich daarentegen onder leiding van Frank Notestein een totaal anders georiënteerde groep demografen verzameld[7]. Terwijl de Population Commission hardnekkig weigerde de regeringen van de VN-lidstaten een anti-natalistische politiek aan te bevelen, drong de Population Division er op aan dit juist wel te doen. Centraal twistpunt tussen de neo-malthusianen en hun tegenstanders binnen de VN was de vraag of een sterke bevolkingsgroei de ontwikkeling belemmerde of eerder stimuleerde. Des te urgenter was het voor de protagonisten van een VN-bevolkingspolitiek in de daarop volgende jaren andere dan economische redenen voor hun wens te berde te brengen en de noodzaak van gezinsplanning met (sociale of culturele) argumenten te motiveren, die van de kant van de katholieke kerk of de socialistisch bestuurde landen op minder weerstand zouden stuiten[8]. Een door de Population Division opgestelde studie, die later onder de titel Determinants and Consequences of Population Trendsuitgroeide tot een demografische naslagwerk, leidde in 1950 tot een schandaal tussen Commission en Division, omdat in deze studie de stelling werd geponeerd dat een tijdige beperking van de bevolkingsgroei in de meeste ontwikkelingslandenzou bijdragen tot een stijging van de welvaart[9].

Beide instituten neutraliseerden elkaars werking. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de impuls tot bevolkingspolitiek initiatief van buitenaf kwam. In eerste instantie was het de Britse zoöloog en eugeneticus Sir Julian Huxley, directeur-generaal van de UNESCO, die er al in 1948 op aandrong dat de Verenigde Naties een internationale conferentie over bevolkingsvraagstukken zouden organiseren. Hij zou daarbij de wereldbevolkingsconferentie van 1927 in Genève als voorbeeld voor ogen gehad kunnen hebben, waarbij hij als leider van de sectie differentiële vruchtbaarheideen vooraanstaande rol had gespeeld. Het voorstel van Huxley werd vooralsnog niet verwezenlijkt; pas in 1954 werd de eerste VN-wereldbevolkingsconferentie gehouden. Hij gebruikte echter zijn invloed - en de bronnen van de UNESCO - om ook over de grenzen van zijn bevoegdheid heen druk uit te oefenen inzake het bevolkingsvraagstuk[10]. Daarnaast waren er ook in andere onderafdelingen van de VN mensen, die bevolkingspolitieke inmenging meer of minder expliciet bepleitten - en anderen, aanvankelijk de meerderheid, die dit afwezen. Zo had FAO-directeur Norris Dodd in 1948 nog gepikeerd de propagandaafgewezen, als zou de wereld niet in staat zijn voldoende voedingsmiddelen te produceren voor een groeiende bevolking [11]. Met Benay Ranjan Sen trad in 1956 een nieuwe directeur aan de top van deze voedsel- en landbouworganisatie aan, die niet alleen - aanvankelijk nog tegen de meerderheid van de FAO-vakmensen in - een wereldvoedselkrisisconstateerde, maar er ook voor pleitte deze met hulp van een reducering van de bevolkingsgroei op te lossen[12].

In de World Health Organization waren de bedenkingen tegen bevolkingspolitieke inmenging van welke soort dan ook bijzonder groot. Ze werden vooral naar voren gebracht door katholiek georinteerde gedelegeerden, door de Sovjetunie en door Frankrijk en ook door afgevaardigden van de franstalige Afrikaanse landen. Twijfels waren er enerzijds over de deelname van de WHO aan de ontwikkeling en de distributie van voorbehoedmiddelen, anderzijds vanwege de angst voor het doorsluizen van voor malaria- en tuberculosebestrijding bedoelde financiële middelen naar de programmas voor bevolkingscontrole.

De internationale arbeidsorganisatie ILO had van oudsher de oplossing voor het overbevolkingsprobleemgezien in een internationaal gestuurde migratie; pogingen om de ILO aan het begin van de jaren 50 tot een soort van wereldarbeidskrachtenbeursdan wel internationaal migratiebureau om te turnen waren echter mislukt[13]. Andere vormen van bevolkingscontrole werden al in 1950 nadrukkelijk bepleit door de man die jarenlang ILO-directeur was, David Morse[14]. Hij beschouwde het als een potentiële mogelijke functie van de ILO, arbeiders en vakbonden overal ter wereld vertrouwd te maken met de gigantische problemen die door de bevolkingsdruk worden veroorzaakten met de mogelijkheid om door middel van gezinsplannig het levenspeil te verhogen[15]. Binnen de organisatie bleef dit engagement evenwel omstreden.

De onenigheid over de houding van de VN inzake het bevolkingsvraagstukhield bijna twee decennia aan. Gedurende welke periode een praktisch engagement slechts zeer beperkt en enkel door het behendig ontwijken van de verantwoordelijke commissies mogelijk was[16]. De definitieve omslag in de denkwijze binnen de VN vond halverwege de 60er jaren plaats en kan ongeveer als volgt worden omschreven: Aanvankelijk werden in verschillende versies resoluties aangenomen en stellingnames naar buiten gebracht, waarin de betekenis van de bevolkingsontwikkeling voor het werkgebied van de desbetreffende onderafdeling werd vastgesteld en het wetenschappelijk onderzoek van het bevolkingsvraagstukbepleit. Vervolgens kwam er een statement dat de betrokken VN-commissies toestond naar behoefte informatie aan lidstaten over te dragen of deze te adviseren bij bevolkingsvraagstukken. En tenslotte moest de VN op aanvraag ook technische hulpbij de uitwerking en uitvoering van gezinsplanningsprogrammas verlenen. Af en toe werden aan de tegenstanders gedane concessies opgenomen in de inleiding van de resolutie, die dan bij een volgende gelegenheid meestal werd ontdaan van de angel, dan wel geheel verwijderd. Zoals bijvoorbeeld ook de garantie dat in ieder geval de nationale soevereiniteit onaangetast zou moeten blijven, of, dat men nog steeds een progressieve economische ontwikkeling als voorwaarde beschouwde voor de oplossingvan het bevolkingsprobleem.

Met de vraag naar een wetenschappelijke bestudering van het bevolkingsprobleemstreefden de protagonisten een tweeledig doel na: enerzijds moest op deze manier het bestaan van dit probleemin de gelederen van de VN aangetoond worden. Anderzijds diende de bevordering van onderzoek ook het neo-malthusiaanse propagandawerk in het buitenland. De studies van de Population Division, aldus Stanley Johnson, legden zorgvuldig de basis voor latere activiteiten en het belang ervan zou nauwelijks kunnen worden overschat[17]. Een belangrijke functie in dit proces van legitimering had bijvoorbeeld de in opdracht van de Wereldbank doorgevoerde studie van Ansley Coale en Edgar Hoover. De auteurs probeerden daarin met India als voorbeeld aan te tonen, dat investeringen in gezinsplanning tot een stijging van het inkomen per hoofd van de bevolking zou leiden. Dit rapport, waarvan de essentie tot op de dag van vandaag de discussie bepaalt, leverde uiteindelijk de rechtvaardiging voor geboortencontrole als onderdeel van het ontwikkelingshulpbeleid van de VS[18].

In 1954 vond in Rome de eerste wereldbevolkingsconferentie van de VN plaats, waar 400 afgevaardigden, voorgedragen door 85 regeringen, naar toe reisden. De bijeenkomst zou, net als in 1927 de conferentie in Genève, een streng wetenschappelijk karakter dragen en noch resoluties, noch aanbevelingen aan regeringen afstaan. Maar  de demografen Pascal Whelpton en Frank Lorimer zorgden er wel voor, dat er ook over gezinsplanning werd gesproken. Ondanks de claim van de conferentie op wetenschappelijkheid werd de zojuist opgerichte gezinsplanningsorganisatie International Planned Parenthood Federation (IPPF) opgeroepen twee waarnemers te sturen; daarnaast werden echter ook nog waren twaalf leden van de federatie uitgenodigd vanwege hun deskundigheid.[19]. Hoewel de botsingen tussen neo-malthusianen en hun tegenstanders uit de socialistische landen schijnbaar onverminderd doorgingen, beschouwde Notestein de conferentie als uiterst nuttig om de interesse te wekken voor wetenschappelijke bestudering van de bevolking, van zowel de geleerden als ook van de regeringen . Alleen al het feit dat het gelukt was een wereldbevolkingsconferentie te organiseren, onder regie van de VN gold als een succes binnen de doelstelling dit thema met geweld op de agenda van deze wereldorganisatie te plaatsen[20]. In de daarop volgende tijd werkten de Verenigde Naties mee aan de oprichting van de eerste demografische opleidingscentra in India (1956), Chili (1957) en Egypte (1963)[21].

Nog in de 50er jaren werden bevolkingsdeskundiges en -deskundigen in opdracht van de VN naar Indonesië gestuurd om de regering aldaar te adviseren in bevolkingskwesties. De Duitse bevolkingseconome Hilde Wander slaagde er bij deze gelegenheid in, als Population Advisor van de VN de Indonesische regering er van te overtuigen dat een hoge bevolkingsgroei schadelijk was voor de economische ontwikkeling  - een vooronderstelling die toentertijd binnen de Verenigde Naties nog uiterst omstreden was[22].

Op de volgende wereldbevolkingsconferentie die in 1965 in Belgrado plaatsvond, was het decor al sterk veranderd. De algemene vergadering van de VN had een eerste resolutie aangaande het bevolkingsvraagstukaangenomen[23] en de praktische voorbereidingswerkzaamheden voor een VN-bevolkingspolitiek, welke nu kon steunen op de meerderheid van de gedelegeerden, was begonnen. Wat de politiek van de VS-regering betreft hadden de bevolkingsactivisten de grote doorbraakal bereikt en nu begon die zich ook binnen de VN af te tekenen. Volgens inlichtingen van twee medewerkers van US-AID was in dit verband ook de keuze voor de conferentieplek van betekenis: Door de wereldbevolkingsconferentie voor het eerst in een door socialisten bestuurd land te laten plaatsvinden, zou ook het Oostblokmede de verantwoordelijkheid op zich moeten nemen[24]. Hoewel ook op de conferentie in Belgrado alleen deskundigen uitgenodigd waren; academischzou men hen desondanks niet kunnen noemen, aldus het Duitse delegatielid Hermann Schubnell. In alle bijdragen en discussies was de achter de wetenschappelijke betogen liggende praktische problematiek en haar urgentie voelbaar[25].

Het menselijk recht op gezinsplanning.
In december 1966 had de algemene vergadering van de VN via een resolutie de uitbreiding van de bevolkingsactiviteiten verordonneerd[26]. Aanvankelijk ontbrak het daarvoor echter aan geschikt personeel en aan geld. Bovendien bleek de bureaucratische structuur van de VN soms een obstakel voor de naar de praktijk verlangende bevolkingspolitici. Deze keer was generaal Draper, wiens bevolkingspolitieke plannen in 1959 door Eisenhower afgewezen waren, succesvol bij zijn poging achter de coulissen de bakens te verzetten. Met behulp van persoonlijke contacten en afspraken in de besloten kring van geïnteresseerdenslaagde hij erin ook secretaris-generaal Sithu U Thant er van te overtuigen dat men naast demografisch onderzoek en scholing nu stappen moest zetten om VN-bronnen te mobiliseren voor nationale bevolkings- en gezinsplanningsprogrammas[27]. Als antwoord daarop kondigde U Thant in de zomer van 1967 de oprichting aan van een financieel fonds aan, waarin ook regeringen en privépersonen vrijwillig bijdragen konden storten. Binnen twee jaar werd dit fonds, dat aanvankelijk niet veel meer was dan een soort bankrekening[28], een instantie op zich: het United Nations Fund for Population Activities (UNFPA). In het begin was het fonds ondergebracht bij het United Nations Development Program (UNDP), de ontwikkelingspolitieke afdeling van de Verenigde Naties[29]. Deze beschikte over een wereldwijd net van medewerkers en projecten, dus over gunstige organisatorische voorwaarden. Hoewel tot op dat moment van ontwikkelingslandennog nauwelijks aanvragen voor VN-ondersteuning inzake bevolkingspolitieke maatregelen op tafel lagen, zou het aanbod al snel de vraag creëren. Ook bij US-AID, zo verklaarde Draper optimistisch, zouden in tijden van kleine budgetten amper gezinsplanningsprojecten worden aangevraagd. Met de plotselinge opzwelling van de begroting tot 35 miljoen dollar, die aan geen ander doel mocht worden besteed, zou ook het aantal aanvragen ineens de hoogte in schieten[30]. In de tijd daaropvolgend werd het VN-bevolkingsfonds financieel en organisatorisch behoorlijk versterkt. De regering Nixon had zich bereid verklaard 7,5 miljoen dollar te betalen op voorwaarde dat eenzelfde bedrag door anderen opgebracht zou worden. Daarop wendde Draper zich schriftelijk dan wel persoonlijk tot alle in aanmerking komende donateurs, in het bijzonder tot de Scandinavische landen[31], de Bondsrepubliek Duitsland, Groot-Brittanië en Canada[32]. De regering van de Bondsrepubliek Duitsland maakte in 1970 voor het eerst geld over aan de UNFPA. Daar was een afspraak tussen de sociaal-liberale regering en de CDU-oppositie aan voorafgegaan om bevolkingsprogrammas in principe te ondersteunen. Het thema was een heet hangijzer, enerzijds vanwege het nationaal-socialistische verleden en anderzijds omdat men verwachtte door de DDR van imperialisme beschuldigd te worden. Van het Duitse geld werd in het begin 75 procent aan het bevolkingsfonds van de VN betaald en 25 procent aan de gezinsplanningsorganisatie IPPF. Doordat deze het Duitse overheidsgeld in de ontwikkelingslandendoorgaf aan de bij haar aangesloten organisaties van dat moment, hoopte men de verdenking van bevoogding te vermijden[33]. Net zoals de Duitse regering betaalde ook de UNFPA een deel van de middelen voor bevolkingsprogrammas aan NGOs zoals de IPPF of de Population Council[34]. Het erbij betrekken van NGOs alsook het aanboren van geldbronnen buiten de VN had voor de aanvoerdersniet in de laatste plaats ook het voordeel dat zij op deze manier een alleszins logge en hun niet per se politiek gewillige VN-bureaucratie omzeilen konden.

Eind 1969 had Hoffman de Filipijnse staatssecretaris Rafael Salas tot chef van het bevolkingsfonds benoemd. In 1971 bedroeg het budget van de UNFPA al 30 miljoen dollar, opgebracht door 46 landen[35]. Pas in de herfst van dat jaar, nadat de UNFPA al vele jaren aan het werk was, alle belangrijke posities bezet waren en het beleid in grote lijnen was vastgesteld, werd het nieuwe bevolkingspolitieke centrum van de VN ook door de algemene vergadering van de Verenigde Naties goedgekeurd[36].

Hoewel de bevolkingspolitiek van de VN werd gecentraliseerd in de UNFPA, ging het lobbywerk ook daarbuiten verder. In december 1967 bracht Rockefeller een World Leaders statementin omloop, dat door 30 staatshoofden werd ondertekend en waarin de beslissing over kindertal en afstand tussen de geboorten tot een fundamenteel mensenrecht werd benoemd. Enkele maanden later verklaarde de VN-mensenrechtenconferentie in Teheran de vrije en verantwoordelijke beslissingsbevoegdheid van partners over het aantal van en de afstand tussen de geboorte van hun kinderentot een mensenrecht. Ofschoon daarmee niet expliciet de beperking van de gezinsgrootte verlangd werd, speelt dit mensenrechttot op de dag van vandaag een belangrijke rol bij de legitimering van gezinsplanningscampagnes.De uitvoerders hiervan konden en kunnen zich nu naar behoefte beroepen op de mensenrechten in plaats van op omstreden economische argumenten en onheilsvoorspellingen.[37]*. De suggestie dat bij VN-bevolkingspolitiek de universele en individuele mensenrechten centraal zouden staan, wordt door de UNFPA zelf weerlegd wanneer zij haar bevolkingspremiesuitkeert aan regeringen, welke op hun beurt ook weer dwangmaatregelen toepassen om het geboortencijfer te verlagen. Zo ontving de Indiase minister-president Indira Ghandi, onder wiens bewind gedwongen-sterilisatiecampagnes werden doorgevoerd, samen met de Chinese minister voor Family Planning Qian Xinzhong de VN-bevolkingsprijs. In 1989 werd de Indonesische president Suharto onderscheiden voor zijn bevolkingspolitiek[38].

In 1976 werd in het tijdschrift Populi van de UNFPA ingegaan op de vraag of bevolkingspolitieke dwangmaatregelen verenigbaar zouden zijn met mensenrechten. Gedwongen sterilisaties, aldus de inschatting van de auteur, zijn in strijd met de menselijkheid. Minder vergaande lichamelijke ingrepen zouden echter bij een verscherping van de wereldbevolkingscrisisgerechtvaardigd kunnen zijn. Wanneer een van overheidswege opgelegde inentingsplicht of het verbod op polygamie verenigbaar is met mensenrechten, waarom dan ook niet een bestuurlijke beperking van het kindertal? Aanleiding voor deze uiteenzettingen was de zojuist in India gestarte campagne voor gedwongen sterilisatie en het artikel pleitte indirect voor goedkeuring hiervan door de VN.[39]

In 1968 werd Robert McNamara benoemd tot president van de Wereldbank. Hij verklaarde de bevolkingsgroei tot de grootste barrière voor de economische en sociale vooruitgang in de onderontwikkelde wereld[40] en kondigde aan dat de Wereldbank van nu af aan al haar machtsmiddelen zou gaan inzetten om de bevolkingscontrole te verwezenlijken.

Dit alles betekende echter nog niet dat de bevolkingspolitieke concepten van de VN ook daar werden geaccepteerd, waar ze in de praktijk gebracht moesten worden. Zo weigerden juist die landen de VN informatie te verstrekken over hun demografische ontwikkeling, die zogenaamd de grootste bevolkingsproblemen hadden: In de jaren 1972/73 weigerden China (dat toentertijd voorstander van bevolkingsgroei was), India, Indonesië, Brazilië en Nigeria een door de Population Commission georganiseerde enquete over mogelijke wisselwerkingen tussen economische- en bevolkingsgroei te beantwoorden.[41]

Op de wereldbevolkingsconferentie die in 1974 in Boekarest plaatsvond, kwam de twijfel en afkeuring van talrijke niet-geïndustrialiseerde landen met betrekking tot de bevolkingspolitiek van de VN duidelijk tot uitdrukking. In Boekarest ontmoetten elkaar voor het eerst niet alleen deskundiges en deskundigen, maar ook politieke regeringsafgevaardigden. De Economische en Sociale Raad van de VN had het idee van Draper opgepakt en voorgesteld het jaar 1974 tot Jaar van de Wereldbevolkinguit te roepen.[42] Zowel de conferentie, waarop voor de eerste keer ook een wereldbevolkingsactieplan aangenomen zou worden, als ook het Wereldbevolkingsjaardienden ertoe, een vermindering van de globale bevolkingsgroei als consensus binnen de VN vast te leggen. In plaats daarvan kwam het in Boekarest echter tot heftige discussies waarin de dominantie van de industriestaten, en in het bijzonder die van de VS, werd aangevallen. Kritiek op de neo-malthusiaanse bevolkingspolitiek uitten vooral afgevaardigden uit socialistisch bestuurde landen en uit Afrika. De Duitse demografe Gabriele Wülker maakte melding van een diep wantrouwen jegens de industrielandenvan de kant van de Afrikaanse gedelegeerden.[43] Veel vertegenwoordigers van niet-geïndustrialiseerde landen stonden erop dat ontwikkelingspolitieke maatregelen voorrang kregen boven een op demografische streefcijfers georinteerde bevolkingscontrole. Deze veroordeelden ze namelijk als imperialistische inmenging en ze verlangden een nieuwe internationale economische orde*.

Ondanks de grote meningsverschillen die in Boekarest naar voren kwamen, was de conferentie een succes voor de voorstanders van actieve interventie. De door hen naar voren gebrachte concepten en probleemstellingen bepaalden - naast alle kritiek - het verloop van de discussie. Op deze manier, zo schrijft Rajani Bhatia, zou het succes van de malthusianen van tevoren al vaststaan, een ingebouwde factor in de totale conferentie-architectuur. De Süddeutsche Zeitung vatte het resultaat als volgt samen: De industrielanden en internationale organisaties die aan effectieve bevolkingspolitieke programmas in de Derde Wereld meewerken, kunnen dit voortaan onder VN-vlag doen; ze zijn daardoor niet meer zo gemakkelijk als neokolonialistente belasteren. Met de formulering ter verwezenlijking van het actieplan van de VN...zijn ettelijke bilaterale maatregelen mogelijk, die tot nog toe als te precair werden gezien.[44]

Wij kunnen niet wachten
In december 1974 diende de National Security Council van de VS een rapport in, waarin de effecten van de wereldwijde bevolkingsgroei op de veiligheid van de VS en haar belangen overzee onderzocht werden. In het rapport werden onder andere overwegingen geformuleerd over hoe het in Boekarest aangenomen actieplan voor de VS succesvol aangepakt zou kunnen worden. De wereld, zo wordt erin beweerd, zou in toenemende mate afhankelijk zijn van de hulpvoorraden van de "ontwikkelingslanden"; een snelle bevolkingsgroei zou echter het vooruitzicht van deze landen op economische ontwikkeling en sociale vooruitgang frustreren. Het zou tot politieke instabiliteit leiden, wat de stroom van hulpmiddelen naar de westerse wereld in gevaar zou brengen. Van het motto van het actieplan van Boekarest, volgens welke ontwikkelingvoorrang moest krijgen boven bevolkingscontrole, moest de National Security Council niets hebben: Wij kunnen niet wachten op een omvangrijke modernisering en ontwikkeling om de vruchtbaarheidspercentages te verlagen, omdat dit in de meeste ontwikkelingslanden ongetwijfeld vele decennia in beslag zal nemen, terwijl ondertussen de snelle bevolkingsgroei de ontwikkeling zal vertragen en de kloof tussen arm en rijk zelfs vergroten.[45] De tegenwoordig wijd verbreide opvatting dat demografische groei bijna automatisch politieke instabiliteit tot gevolg zou hebben, werd ook in dit geheime document al verdedigd en daaruit werd afgeleid dat niet alleen de veiligheid van de VS, maar ver daarboven uit ook de economische, politieke en ecologische systemen en uiteindelijk zelfs onze humanitaire waardenwerden bedreigd. Het uitwerken van het actieplan van Boekarest zou niet vanzelf gaan, maar forse inspanningen vragen van de kant van de belanghebbende landen, van de VN-agentschappen en van andere internationale organisaties, waarbij leiding van de VS van essentieel belang zou zijn. In het document wordt verder door de AID een aanzienlijke verhoging van de financiële bijdragen voor bevolkings- en gezinsplanning verlangd. De inspanningen van de VS moesten zich hoofdzakelijk op zogeheten sleutellanden concentreren, landen aan welke een bijzonder politiek en strategisch belang werd toegekend: India, Bangladesh, Pakistan, Nigeria, Mexico, Indonesië, Brazilië, Filipijnen, Thailand, Egypte, Turkije, Ethiopië en Colombia.

Het is moeilijk te zeggen welke rol het strategierapport van de National Security Council in de praktijk heeft gespeeld. Vast staat alleen, op de volgende wereldbevolkingsconferentie die in 1974 in Mexico City gehouden werd, veel landen uit het zuiden hun standpunt met betrekking tot het bevolkingsvraagstukveranderd hadden en nu zelf bereid waren een politiek van bevolkingscontrole uit te oefenen. De Chinese regering had een draai van 180 graden gemaakt en was overgestapt op een strenge politiek van bevolkingscontrole. De nieuwe neo-malthusiaanse eensgezindheid werd van onverwachte zijde verstoord: De verrassingscoup (...) was de totale politieke ommezwaai die de VS, de tot dan toe meest daadkrachtige geldschieter, maakte - een historische esprit de lescalier. Sinds de vijftiger jaren had niemand als de VS zo offensief bevolkingscontrole gepropageerd als motor van economische vooruitgang en gebruikt als politiek instrument in het buitenlandbeleid. De regering Reagan wilde in verkiezingstijd echter niet de sympathie van de Pro-life beweging verspelen en trad zo trad zij nu als zedenprediker op tegen abortus en dwangmaatregelen.[46]

Deze  ommekeer werd ook wetenschappelijk onderbouwd - met de theorieën van de econoom Julian Simon. Dus nu werd bevolkingsgroei niet meer per se als positief of negatief bestempeld; een hoge bevolkingsdichtheid zou zelfs de economische ontwikkeling kunnen beïnvloeden, daaar de infrastructuur beter gebruikt zou kunnen worden. Over het algemeen pleitten Simon en verscheidene van zijn collegas ervoor, demografische en ook economische ontwikkeling aan marktmechanismen over te laten .[47]

In overeenstemming met de nieuwe politieke lijn mocht vanaf dat moment abortus niet meer met overheidsgeld van de VS betaald worden. Daarom werd US-AID gedwongen de steun voor de UNFPA en de IPPF stop te zetten vanwege de deelname van deze organisaties aan abortus.[48] Dit betekende echter geenszins een korting, maar enkel en alleen het geven van een andere bestemming aan het budget: in de acht jaren van de Reagan-regering werd in de VS-begroting meer geld voor bevolkingspolitiek gereserveerd dan in de 17 jaren van de voorafgaande regeringen met haar neo-malthusiaans beleid.[49] Onder de veranderde omstandigheden ontstonden nieuwe afwegingen in de bevolkingspolitiek. Vanaf 1984 legde US-AID in haar bevolkingspolitiek het accent op natuurlijke gezinsplanning.[50]

In de periode tussen de wereldbevolkingsconferenties van Boekarest en Mexico stelde de UNFPA voor het eerst een World Fertility Surveyop, waarin het data verzamelde over vruchtbaarheid en gezinsgrootte in 19 industrie- en 41 ontwikkelingslanden. De gegevens van deze wereldomvattende statistische registratie van de menselijke voortplanting werden gebruikt voor een schijnbaar wetenschappelijke legitimringering van bevolkingsprogrammas. De eindconclusie van de World Fertility Surveywas, dat de meerderheid van de ondervraagde vrouwen in het zuiden minder kinderen wenste dan ze feitelijk hadden.[51] Het demografische mammoetproject, dat in regelmatige tussenpozen wordt herhaald, heeft ertoe bijgedragen dat de economische motivering van de neo-malthusiaanse bevolkingspolitiek sinds het eind van de jaren 70 door een argumentatie is vervangen die de behoeften van vrouwen uit de landen in het zuiden centraal stelt. Parallel daarmee heeft ook in de belangrijkste bevolkingspolitieke instituten een feminiseringplaatsgevonden. Zo werd US-AID na de infunctietreding van de regering Clinton ingrijpend gereorganiseerd*. Het Population Office uit het Ravenholt-tijdperk, dat zoveel buitengewone mannenhad voortgebracht, werd opgeheven respectievelijk met de AID-gezondheidsafdeling samengevoegd tot een centrum voor bevolking, gezondheid en voeding. Daar werken inmiddels ook feministes die de uitgesproken wens hebben een op de behoeften van vrouwen afgestemde bevolkingspolitiek te ontwikkelen - schouder aan schouder naast de oude garde van AID-medewerkers, die eraan gewend zijn het resultaat van hun werk af te meten aan het systeem van 'per-duizend-punten' dalende geboortencijfers.[52]

Noten:
* Rajani Bhatia houdt zich uitvoerig bezig met de legitimerende werking van deze Teheran-verklaring op de lange termijn. Zij wijst op de paradox een vrije en tegelijkertijd verantwoordelijke beslissing te eisen. En ook daarop dat in de verklaring wordt beweerd dat bevolkingsgroei er de oorzaak van zou zijn dat de mensen in de landen van het zuiden hun mensenrechten niet volledig zouden kunnen benutten. De Teheran-verklaring, zo citeert ze een artikel uit Studies in Family Planning, zou als poging van de internationale gemeenschap gezien kunnen worden om druk uit te oefenen op de minder ontwikkelde staten die zich tot dan toe tegen de verspreiding van voorbehoedmiddelen binnen hun grenzen hadden verzet.
* De Indiase minister voor Volksgezondheid en Welzijn van het gezin, Charan Singh, formuleerde op de conferentie de beroemde zin: Ontwikkeling is het beste voorbehoedmiddel.
* Sindsdien betaalt de VS-regering weer haar bijdrage aan de UNFPA.

[1]. Piotrow, p.200.
[2]. Zie: Symonds / Carder, p.81, 135.
[3]. Abeselom, p.41.
[4]. Eigenlijk had het orgaan Demographic Commissionmoeten heten; de door Groot-Brittanië afgedwongen naamswijziging duidde al op het streven naar een uitbreiding van de bevoegdheden: van de demografie naar de praktische bevolkingspolitiek. De afgevaardigden van de Sovjetunie hadden tevergeefs voorgesteld om bevolkingsaangelegenheden in een onderafdeling van de Statistische Commissie onder te brengen waardoor het thema veel minder gewicht gekregen zou hebben. Als leden van de commissie konden de regeringen van de in de VN vertegenwoordigde staten vakbekwame personen voordragen, die vervolgens door een subcommissie toegelaten moesten worden. Zie ook: Symonds / Carder, p.42.
[5]. Zie Symonds / Carder, p.42 e.v.; Abeselom, p.40.
[6]. Sauvy was tijdelijk ook voorzitter van de Population Commission en ook (ere)lid van de ECOSOC en in het begin van de jaren 60 president van de IUSIPP.
[7]. Tussen 1947 en 1953 had het Milbank Memorial Fund, een van de belangrijkste geldschieters van de eugenetische beweging in de VS, bijeenkomsten georganiseerd van bekende bevolkingsdeskundigen waaronder naast Notestein ook Kingsley Davis, Philip Hauser, Pascal Whelpton, Ronald Freedman, Frank Lorimer en Warren Thompson. Aan de samenkomsten, tijdens welke het met name om bevolkingsproblemenin onderontwikkelde landenging, namen regelmatig ook VN-medewerkers deel. Zie ook: Symonds /Carder, p.52.
[8]. Zie ook: Piotrow, p.201.
[9]. Zie ook: Symonds / Carder, p.70.
[10]. Zie ook: Symonds / Carder, p.55. Ter ondersteuning van het voorstel van Huxley gaf de UNESCO opdracht tot verschillende studies aangaande het thema bevolking, waaronder ook aan Huxleys broer Aldous, die in 1949 een geschrift met de titel The Double Crisispubliceerde. Daarin zette hij uiteen, dat de bevolkingscrisisalleen opgelost kon worden via een door alle naties gedragen wereldpolitiek die de bevolkingsgroei op een niveau zou stabiliseren dat paste bij de beschikbare hulpbronnen.
[11]. Zie ook: Symonds / Carder, p.56.
[12]. Op invitatie van Sen hield Rockefeller in november 1961 een rede voor de FAO, waarin hij voor een politiek van bevolkingscontrole pleitte met het argument, dat bevolkingsgroei na de controle over de atoomwapens het belangrijkste probleem van onze tijdzou zijn. Symonds / Carder, p.129. Symonds en Carder wijzen erop dat nog tot het einde van de jaren 50 de meerderheid van de FAO-deskundigen van mening was, dat ook met de toenmalige stand van de techniek een aanzienlijk grotere wereldbevolking gevoed zou kunnen worden (p.39).
[13]. Idem, p.48 e.v.
[14]. Idem, p.57 e.v.
[15]. Zie: Johnson, p.38.
[16]. Zo had Abraham Stone als vertegenwoordiger van de WHO in India een onderzoek gedaan naar de methode van periodieke onthouding en daarbij ook voor andere anticonceptiemethoden geworven, nog voordat de World Health Assembly toestemming had verleend voor een dergelijke stap. Zie ook: Symonds /Carder, p.63.
[17]. zie Johnson, p.9.
[18]. Piotrow, p.15. Voor kritiek op het in 1958 opgestelde Coale-Hoover-rapport zie Jacqueline Kasun, The War against Population. The Economics and Ideology of Population Control, San Francisco 1988, p.54 e.v.; Heinrich von Loesch benadrukt dat Coale en Hoover de vooronderstelling tegenspreken volgens welke modernisering of ontwikkelingin elk geval een teruggang van de vruchtbaarheid zouden bewerkstellingen. Zie Heinrich von Loesch, p.80 e.v.
[19]. Zie Symonds / Carder, p.83 e.v.
[20]. Idem, p.86.
[21]. Idem, p.204 en 81.
[22]. Wander was in de periode van maart 1958 tot februari 1960 in Indonesië. Zie ook Charlotte Höhn, Laudatio für Hilde Wander, in: Zeitschrift für Bevölkerungswissenschaft 11 (1985), H.2, p.133-136, hier p.134.
[23]. In resolutie 1838 (XVII) van 18.12.1962 (afgedrukt in: Johnson, p.331 e.v.) wordt de bestudering van de bevolkingsontwikkeling en vooral een enquête onder de regeringen van de lidstaten over de verhouding tussen bevolkingsgroei en economische groei aanbevolen. Hoewel de resolutie in essentie door Richard Gardner, binnen de VS-regering verantwoordelijk voor de contacten met internationale organisaties, was voorbereid en zowel met de VS-minister van buitenlandse zaken alsook met het Witte Huis was doorgesproken, onthielden de afgevaardigden van de VS zich uit tactische overwegingen van stemming in de algemene vergadering van de VN - in de zekerheid dat de resolutie ook zonder hun stem aangenomen zou worden. Zie ook: Piotrow, p.66-69.
[24]. Informatie afkomstig van Charles Hemmer en William Johnson.
[25]. Hermann Schubnell, Weltbevölkerungskonferenz 1965 in Belgrad, in: AStA 50 (1966), p.114-123, hier p.118.
[26]. In resolutie 2211(XXI) van 17.12.1966 (afgedrukt in: Johnson, p.333 e.v.) werd in verband met de resultaten van de wereldbevolkingsconferentie van 1965 niet meer alleen de bestudering van de bevolkingsontwikkeling vastgelegd, maar ook een langlopend arbeidsprogramma aangekondigd dat de advisering van geïnteresseerde regeringen in bevolkingsaangelegenheden omvatte.
[27]. Zie Piotrow, p.204.
[28]. Het fonds was in het begin echter klein; de VS hadden een bijdrage van 500.000 dollar beloofd.
[29]. Volgens Piotrow (p.211) was ook deze beslissing genomen door de invloed van Draper, die zijn vriend Paul Hoffman - die direct betrokken was bij zowel de uitvoering van het Marshallplan alsook bij het VN-ontwikkelingsprogramma (UNDP) - won voor zijn bevolkingspolitieke plannen.
[30]. Idem, p.207.
[31]. Zweden speelde een voortrekkersrol in de internationale bevolkingspolitiek. De regering aldaar was wereldwijd de eerste die gezinsplanning ondersteunde in het kader van de officiële buitenlandse hulp.  Zie Symonds /Carder, p.97.
[32]. Zie Piotrow, p.210. De inspanningen van Draper werden ondersteund door de particuliere VS-Amerikaanse vereniging voor de Verenigde Naties (United Nations Association of the United States), waartoe onder andere Rockefeller, Notestein, de demograaf David Bell, Richard Gardner en de chef van het Population Office van de Ford Foundation Oskar Harkavy behoorden. Zie idem, p.208. Rockefeller zat de eerste jaren ook in het adviescollege van de UNFPA.
[33]. Interview met Jürgen Sacklowski, medewerker van de UNFPA, op 1 november 1993.
[34]. Zie voor de rol van NGOs in de bevolkingspolitiek het hoofdstuk Feminisering of facelifting?.
[35]. Zie Piotrow, p.211.
[36]. Idem, p.215 e.v.
[37]. Bhatia, p.52-56.
[38]. Andere prijswinnaars waren de IPPF (1985) en de Population Council (1992). In 1994 deelden de Egyptische president Moebarak, de gastheervan de wereldbevolkingsconferentie, en de Turkse stichting voor gezondheid en gezinsplanning een prijs van 10.000 dollar en de bijbehorende gouden medaille. Zie ook de FAZ van 14.6.1994; Abeselom, p.82 e.v.
[39]. Luke T. Lee, Compulsory Sterilization and Human Rights, in: Populi, vol.3, No.4, 1976.
[40]. Zie ook de rede die McNamara op 1 mei 1969 hield voor de katholieke universiteit van Notre Dame, Indiana. Afgedrukt in: Robert McNamara, One Hundred Countries, two Billion People. The Dimensions of Development, New York, Washington, London, p.29-47.
[41]. Zie Abeselom, p.54. Bij de daarop volgende enquête in de periode van 1978 tot 1980 gaven nog 24 van de 126 niet-geïndustrialiseerde landen aan, dat zij een hoger groeicijfer van hun bevolking wensten (p.55).
[42]. Zie Piotrow, p.215.
[43]. Gabriele Wülker, Population Tribune. Bukarest 18.-30.August 1974, in: Bevölkerungswissenschaft - Bevölkerungspolitik. Wissenschaftlichte Grundlagen bevölkerungspolitischen Handelns. Bericht über die Studientagung der Deutschen Gesellschaft für Bevölkerungswissenschaft vom 25.-29.11.1974 in Berlin, uitgeg. door Ernst Wolfgang Buchholz en Hilde Wander, Stuttgart, Kiel 1975, p.45-60, hier p.48. De afgevaardigden van de VS klaagden vooral over de politisering van de conferentie, die het onmogelijk zou hebben gemaakt om zuiver en alleen over bevolking te praten. Bovendien zouden de demografen niet voldoende op de confrontatie voorbereid zijn geweest en daarom vaak niet in staat de noodzakelijke gegevens voor te leggen om de urgentie van het bevolkingsprobleemte kunnen onderstrepen. Zie ook het conferentieverslag van W.Parker Mauldin, Nazli Choucri, Frank W. Notestein, Michael Teitelbaum, A Report on Bucharest, in: Studies in Family Planning, Vol.5, Number 12, December 1974, p.357-395.
[44]. Süddeutsche Zeitung van 31.8/1.9.1974, overgenomen van Abeselom, p.65.
[45]. NSSM 200. Implications of Worldwide Population Growth for U.S. Security and Overseas Interest, December 10, 1974; NSIAD-ROS-89-7, p.7. Het document was tot eind 1980 als geheimgeclassificeerd.
[46]. Christa Wichterich, Menschen nach Maß - Bevölkerung nach Plan. Die neue Weltordnung der Fortpflanzung, in: Diess. (uitg.), Menschen nach Maß. Bevölkerungspolitik in Nord und Süd, Göttingen 1994, p.9-37, hier: p.23.
[47]. Zie Julian Simon, The Economics of Population Growth, Princeton 1977; Julian Simon, Hermann Kahn (ed.), The Resourceful Earth . A Response to Global 2000, Oxford /New York 1984; verder Kasun, The War against Population(zie noot 61); daarin vooral het hoofdstuk Plan vs. Market in Population Control, waarin Kasun zich kritisch buigt over de neo-malthusiaanse dogmas. Problematisch wordt haar verhandeling daar, waar ze alle ongewenste ontwikkelingen terugvoert op de onproductieve bureaucratieëndie het vrije spel van de marktmechanismen belemmeren. Betsy Hartmann, die de stellingen van de conservatieve economen rondom Simon aanvalt, benadrukt dat zij er toch aan hebben bijgedragen de sinds deccenias bestaande malthus-orthodoxie open te breken. (Hartmann, p.36)
[48]. Zie Dixon-Mueller, p.72-75.
[49]. Interview met Charles Hemmer en William Johnson.
[50]. Zie Dixon-Mueller, p.71. Daarbij wordt afgezien van voorbehoedmiddelen en in plaats ervan geprobeerd via meting van de lichaamstemperatuur, slijmonderzoek en andere methoden de vruchtbare dagen te bepalen.
[51]. Wichterich, Menschen nach Maß, p.23.
[52]. Zie Amy J. Higer, U.S. Population Policy and Feminism: A Working Relationship?, in: Political Enviroments, Summer 1995, issue #2., p.23-26.

Aan het ontwerp van het slotdocument van de conferentie, het zogenaamde aktieplan, hebben veel NGO-afgevaardigden en in het bijzonder feministen meegewerkt tijdens drie voorbereidingssymposia. Het aktieplan, dat gezien wordt als het meest intensief bediscussieerde document in de VN-geschiedenis, draagt het handschrift van de NGO's: het ziet af van het werken met bevolkingspolitieke streefcijfers; demografische en ontwikkelings-doelen zouden te bereiken zijn "door voorlichting en vrijwillige maatregelen, i.p.v. door projecten die uitgaan van beloning en straf", zo wordt benadrukt(2). In het document wordt veelvuldig gesproken over "reproductieve gezondheid", "empowerment" van vrouwen(b), over de complexe wisselwerkingen tussen armoede, analfabetisme, bevolkingsgroei en milieuvernietiging en ook over de "zelfbeschikking van de vrouw over haar kindertal". Het ontwerp bevat geen doemscenario's over bevolkingsgroei; paragraaf 11 van het aktieprogramma zou zelfs gelezen kunnen worden als een afkeer van het neo-Malthusianisme: "Alle staten en gezinnen zouden kinderen de hoogst mogelijke voorrang moeten geven"(3).

"Reproductieve gezondheid" wordt gedefinieerd als "een toestand van onbelemmerd lichamelijk, geestelijk en sociaal welbevinden (en niet alleen als het niet-voorhanden-zijn van ziekte of gebreken) ten aanzien van alle aspecten die verbonden zijn met de voortplantingsorganen, hun functies en processen. Reproductieve gezondheid betekent daarom dat mensen een bevredigend en ongevaarlijk sexleven kunnen hebben, dat zij over de mogelijkheid tot voortplanting beschikken en tevens over de vrijheid om te kiezen of, wanneer en hoe vaak zij hiervan gebruik willen maken"(4).

Er is in het aktiedocument zo vaak sprake van grondrechten, keuze- en informatievrijheid, empowerment en onafhankelijkheid, dat het eigenlijke doel van de VN-bevolkingspolitiek, namelijk het reduceren van de wereldwijde bevolkingsgroei, bijna alleen nog tussen de regels door herkenbaar is.

De discussie over de vraag of de doelstellingen en de inhoud van de bevolkingspolitiek te veranderen zijn in het belang van vrouwen, had al tijdens de voorbereidingen op de conferentie een hoogtepunt bereikt en de ophef duurt tot op de dag van vandaag voort. De taal van feministen zou in Caïro overgenomen zijn zonder dat de neo-Malthusiaanse orintatie en de vrouwvijandelijke realiteit van de bevolkingspolitiek daadwerkelijk wezenlijk veranderd is, aldus de mening van de kritici(5). Anderen daarentegen, zijn voorstander van een institutionele 'feminisering' na: vrouwen zouden de kans moeten grijpen zich in de instituten te mengen. Daarnaast hadden de bevolkings-ingenieurs al begrepen dat zij verder geen successen zouden behalen wanneer er geen rekening zou worden gehouden met belangen van vrouwen.

De vraag op welk moment inmenging afglijdt naar deelname, is niet alleen een vraag voor feministen, maar voor veel oppositiebewegingen. Hun principiële kritiek wordt namelijk vaak eerst veranderd in een reformistisch geluid, om vervolgens te worden ingekapseld. In dit geval heeft de interesse die de bevolkingspolitieke lobbyclub voor feminisme toonde, vooral ook te maken met het mislukken van hun oude plannen en methoden, die vooralsnog niet de gewenste daling van geboortencijfers tot gevolg hadden gehad en ook geen meetbare resultaten hadden opgeleverd. Deze oude plannen en methoden hadden er daarentegen wel toe bijgedragen dat de bevolkingspolitiek zichzelf in diskrediet had gebracht.

Zowel vrouwen die tegenwoordig bevolkingspolitiek willen 'feminiseren', als ook diegenen die zo'n hervorming afwijzen, beroepen zich op historische ervaringen van de vrouwenbeweging.

Vrouwenbevrijding en 'reproductieve rechten'
Anticonceptie, geboortencontrole en sexualiteit behoren sinds meer dan 100 jaar tot de belangrijkste thema's van de vrouwenbeweging. Meerdere keren hebben zich ook andere bewegingen - bijvoorbeeld neo-Malthusianen, hervormers op het gebied van sexualiteit of (linkse) politieke partijen - zich ingezet om de vrouwenonderwerpen op hun agenda te zetten. Geboortencontrole, abortus en voorbehoedmiddelen werden in de contekst van de debatten over de 'gevaarlijke' vermenigvuldiging van de armen en als probate instrumenten voor het 'gezondmaken van het volkslichaam' besproken. Op een dergelijke manier wordt het fundamentele onderscheid tussen enerzijds een zelfbepaalde geboortencontrole en anderzijds een door de staat gereguleerde bevolkingscontrole, steeds weer uitgewist(6).

Aan het einde van de 19e eeuw werden de Suffragettes politiek aktief in de VS. Dit waren vrouwen die zich inzetten voor vrije liefde; het waren moraal-refomisten die 'voluntary motherhood' nastreefden. Met 'vrijwillig moederschap' werd het recht bedoeld, sex met hun mannen te weigeren en zelf te beslissen hoeveel kinderen ze wilden. De beweging stelde sexueel geweld aan de kaak en stond afwijzend tegenover voorbehoedsmiddelen en abortus. Als alternatief werd permanente of tijdelijke onthouding aangedragen: niet alleen als middel tegen het niets ontziende sexuele gedrag van mannen, maar bovendien ook om de veelvuldige abortussen te voorkomen(7).

Begin 20e eeuw ontstond er een feministisch-socialistische beweging die niet meer uitging van onthouding, maar van geboortencontrole(8).

Zij eiste 'sexuele vrijheid' zowel in het belang van vrouwen die door onvrijwillig moederschap onderdrukt werden, als in het belang van de arbeidersklasse, van wie de strijd tegen het kapitalisme kon verzwakken door de overgrote families. De protagonistes zagen zich als een deel van het radikale verzet tegen sociale en ekonomische uitbuiting. Geboortencontrole beschouwden zij als een revolutionaire eis en niet als een reformistsich voorstel. Het ging hen namelijk niet alleen om een beperking van het aantal zwangerschappen, maar ook om een verandering van de maatschappelijke verhoudingen die ten grondslag lagen aan de ongewenste zwangerschappen. Geboortencontrole moest de menselijke ellende verzachten, de sociale en politieke machtsverhoudingen fundamenteel veranderen en op deze manier bijdragen "tot meer gelijkheid tussen de sexen en de klassen"(9). Wanneer zij voorlichtingsbrochures verspreidden, adviesbureau's voor sexualiteit en geboortecontrole-klinieken opzetten, riskeerden veel aktivisten, waaronder Emma Goldmann en Margaret Sanger, een arrestatie en een openlijk conflict met de justitie(10).

De ombuiging van geboortencontrole als radikale politieke eis richting een middel voor sociale controle door de overheid, vond plaats in de jaren '40: dat wat in eerste instantie voor een stap richting politieke emancipatie en zelfbeschikkingsrecht stond, werd onder het begrip "family-planning" een werkveld voor wetenschappers, artsen en sociaal geëngageerde vrouwen uit de middenklasse, die de kinderrijkdom van de armen aan banden wilden leggen en de vermeerdering van een ongewenste 'overschot'-bevolking wilden verhinderen. Gezinsplanning diende zo als instrument voor een politiek gericht op sociale selectie. Organisaties zoals de Planned Parenthood Federation of America (een bond voor gepland ouderschap) pleitten voor het stabiliseren en verdedigen van het gezin, ze propageerden de terugdringing van het kindertal als plicht van vrouwen - en niet als hun recht - en zij beslisten over wie in aanmerking kwam voor voorbehoedmiddelen en wie niet. Ongetrouwden werden bij voorbaat al uitgesloten van voorbehoedmiddelen en sexuele adviezen(11).

Eisen ten aanzien van zelfbepaalde sexualiteit en moederschap werden opnieuw centraal gesteld door de vrouwenbeweging, die in de late jaren 60 ontstond in de contekst van de burgerrechten- en anti-Vietnamoorlogsbeweging. Feministen bekritiseerden de repressieve sexuele moraal en het burgerlijke gezin als dwanginstituut en stelden daarmee centrale maatschappelijke waarden ter discussie(12). Legalisatie van abortus behoorde tot één van de doelen van de beweging. De feministische kritiek richtte zich eveneens op voorbehoedmiddelen die schadelijk zijn voor de gezondheid en gedwongen sterilisaties. Honderden zelfhulpgroepen en -initiatieven, lokale klinieken en vrouwen-adviescentra werden opgezet, zoals gezondheidsprojecten in immigrantenwijken in de grote steden waar vooral Puertoricaanse, Mexicaanse en zwarte vrouwen leefden. Door middel van fantasievolle protestakties en rechtzaken brachten feministen het misbruik van de pil, het spiraaltje en schaamteloze experimenten met nieuwe anticonceptiemiddelen - bijvoorbeeld hooggedoseerde pillen in Puerto Rico - in de openbaarheid. Zij klaagden de fabrikant aan van "Dalkon Shield", een spiraaltje waaraan meerdere vrouwen gestorven zijn en probeerden het vrijgeven van de driemaandelijkse prikpil "Depo Provera" tegen te houden(13). De vrouwengroepen in de VS vatten hun eisen in eerste instantie samen onder de noemer 'Reproductive Rights' (reproduktieve rechten) - een begrip dat tot uitdrukking moest brengen dat het hen om complexere samenhangen ging, dat het om meer ging dan geboortencontrole of 'vrijwillig moederschap'(14).

Uit de akties van de vrouwenbeweging ontstonden verschillende organisaties, waaronder het Boston Women's Health Book Collective (een kollektief voor vrouwen-gezondheidsboeken in Boston) die ook over de landsgrenzen heen bekend werd. In de VS kreeg vervolgens vooral het National Women's Health Network (een landelijk vrouwen-gezondheidsnetwerk) bekendheid. Zwarte vrouwen organiseerden zich in het National Black Women's Health Network (landelijk gezondheidsnetwerk van zwarte vrouwen).

The Population Target
Fundamentele verschillen in het feministische engagement tegen bevolkingspolitiek kwamen naar buiten toen in het midden van de 70er jaren in Canada het boek 'Population Target' van Ellen Bonnie Mass verscheen(15). De auteur hield zich bezig met de geschiedenis, de motieven en legitimatiestrategieën van de VS-bevolkingscontrole in Latijns Amerika. Daarnaast beschuldigde Bonnie Mass, die zelf meerdere jaren in een vrouwengroep gewerkt had, de Noordamerikaanse vrouwengezondheidsbeweging en andere feministen die aktief waren in maatschappelijke groepen ervan, de oorsprong van de onderdrukking van vrouwen niet te hebben begrepen; al hun energie werd opgeslokt doordat zij het fysieke lichaam in het middelpunt zetten van alle discussies, in plaats van na te denken over de sociaal-ekonomische omstandigheden waaronder vrouwen kinderen krijgen(16). Campagnes waarin de eisen voor vrije geboortencontrole en legalisatie van abortus losgemaakt worden van de politieke contekst, hadden "te vaak diegenen in de kaart gespeeld, die de onteigenden van deze wereld willen marginaliseren en verwijderen". Noord-Amerikaanse vrouwen die zich wilden verbinden met vrouwen in de Derde Wereld moesten zich realiseren dat de controle over voortplanting en de bijbehorende ideologie, een middel is waarmee "het imperialisme haar positie verandert om onze zusters in de Derde Wereld te onderdrukken"(17). De emancipatie van vrouwen was niet mogelijk zonder socialistische bevrijding.

Met haar boek bracht Bonnie Mass bovendien de bevolkingspolitieke programma's in Puerto Rico internationaal in de openbaarheid(c). Op het eiland was tien jaar lang een sterilisatiecampagne doorgevoerd en werden nieuwe voorbehoedmiddelen op vrouwen gestest. Verschillende groepen, zoals het Committee to End Sterilization Abuse (Komitee tegen misbruik van sterilisaties) protesteerden tegen de drastische toename van sterilisaties van zwarte en Puertoricaanse vrouwen. Op dat moment was ongeveer één-derde van alle vrouwen in de vruchtbare leeftijd gesteriliseerd(d).

Hoewel de VS-regering bevolkingscontrole al sinds het midden van de jaren 60 tot onderdeel gemaakt had van haar buitenlandse- en ontwikkelingspolitiek, maakten de voorvechtsters van de vrouwengezondheidsbeweging zich nauwelijks zorgen om het feit dat hun eis van zelfbepaalde geboortencontrole duidelijk ook voor machtspolitieke doeleinden misbruikt werd om het aantal armen, in plaats van de armoede, te verminderen.

Deze kortzichtigheid werd vooral door zwarte vrouwen sterk bekritiseerd. Zij wierpen de witte feministen voor de voeten dat zij de levensomstandigheden en de economische misère van minderheden negeerden. De feministische ideeën ten aanzien van reproductieve rechten refereerden enkel en alleen aan de ervaringen van vrouwen uit de witte middelklasse. Gedwongen sterilisatie werd als middel voor bevolkingscontrole of genocide ingezet tegen zwarte mensen(18). De zwarte vrouwen radikaliseerden de eis van reproductieve rechten door het in de politieke contekst van de burgerrechten-beweging te plaatsen(19). Daar tegenover heeft de (witte) vrouwengezondheidsbeweging aan het einde van de jaren 60 en in het begin van de jaren 70, aldus Linda Gordon, het recht op abortus verdedigd als het recht het individu. Dit kwam ook tot uitdrukking via de bezits-metaforen in feministische slogans als "ownership of one's body" (Baas in eigen buik). Uit dergelijke individualistische concepten spreekt het (valse) beeld dat alle individuen dezelfde waarden en behoeften zouden hebben(20).

In de Duitse vrouwenbeweging vond de kritiek op de programma's voor bevolkingscontrole in de 'Derde Wereld' eerst weinig weerklank(21). In 1981 groeide echter de belangstelling, toen een verpleegster bekend maakte dat Hans Joachim Lindemann, gyneakoloog en leidinggevend arts van een Hamburgs ziekenhuis, jarenlang sterilisatie-experimenten uitgevoerd had op in totaal 906 vrouwen, van wie ongeveer 100 niet geïnformeerd waren over de risico's en het experimentele karakter van de operaties. Lindemann sloot met zijn experiment aan bij de proef die Carl Clauberg 40 jaar daarvoor had toegepast op gevangen vrouwen in de concentratiekampen Auschwitz en Ravensbrück: hij had de eileiders dichtgeplakt met behulp van een bijtende vloeistof om een methode te ontwikkelen waarmee vrouwen zonder operatieve ingreep - en zo dus ook zonder hun medeweten - konden worden gesteriliseerd(22). Een publikatie van Lindemann in een Colombiaanse uitgave over family-planning, liet vermoeden dat het hem ging om het vinden van een goedkope en simpel uitvoerbare sterilisatiemethode, waarmee de bevolkingspolitieke programma's in de "Derde Wereld" doeltreffender zouden worden(23).

Het strafrechtelijk onderzoek van het Hamburgs openbaar ministerie naar de experimenten van Lindemann werd lange tijd gerekt en uiteindelijk stopgezet.

Beïnvloed door de protestakties tegen deze experimenten, werd in de navolgende periode het thema 'bevolkingspolitiek' door vrouwengroepen opgepakt. Gedurende enige jaren werd de kritiek op bevolkingspolitiek, en soms ook haar voorgeschiedenis in de eugenetica en rassenhygiëne(24), het onderwerp van manifestaties, brochures en diaseries. Het werd een overkoepelend thema voor zowel vrouwengezondheidscentra, als groepen die zich inzetten voor de legalisatie van abortus en Derde-Wereld-solidariteitsgroepen. Het spectrum van hun aktiviteiten reikte van wetenschappelijk werk vanuit feministische kritiek op gen- en voortplantingstechnologieën, demonstraties en voorlichtingswerk, tot militante akties(25).

Population Control: No - women decide!
In juni 1984 vond in Amsterdam het vierde internationale congres "Vrouwen en Gezondheid" plaats onder het motto "Bevolkingscontrole: Nee - Vrouwen beslissen zelf!" De 400 deelneemsters, waaronder velen uit Afrika, Azië en Latijns Amerika, vertegenwoordigden gezondheidscomité's, zelfhulpcentra, solidariteitsgroepen en family-planningsorganisaties(26). Het thema van het congres, dat achteraf gezien kan worden als een inleiding op een internationale vrouwengezondheidsbeweging, bestond uit verschillende aspecten van geboortencontrole, anticonceptie en bevolkingspolitiek. De slotverklaring liet geen twijfel bestaan over waar de vrouwen hun tegenstander zagen: "De huidige bevolkingspolitiek baseert zich op de ideologie van het imperialisme, klassentegenstellingen, racisme, seksisme en heteroseksisme... Bevolkingsingenieurs hebben in de loop van de tijd een uitgeslepen ideologie ontwikkeld waarin vrouwen de sleutel zijn voor veranderingen in de geboortestatistieken. 'Vrouwenbevrijding' is de nieuw leus van bevolkingsplanners; ze zetten zich in voor gezondheidsprogramma's, alfabetisering en arbeidsbevorderende maatregelen voor vrouwen als een strategie om vrouwen op subtiele manier te manipuleren". De export van het westerse model van kleine gezinnen naar de 'Derde wereld' oogste kritiek en de tegenstelling tussen zelfbeschikking van vrouwen en bevolkingsplanning door de staat, werd beklemtoond(27).

De resolutie werd verzonden naar de VN-bevolkingsconferentie, die op datzelfde moment plaatsvond in Mexico City. Voor het conferentiegebouw aldaar, demonstreerden enkele honderden vrouwen, mannen en kinderen - velen uit de naburige krottenwijken - zowel voor het legaliseren van abortus en tegen gedwongen sterilisaties, als tegen de ekonomisch-politieke voorwaarden van het Internationaal Monetair Fonds(28).

Het slotdocument van Amsterdam bevatte naast de kritiek op bevolkingspolitieke controle ook 'positieve' feministische doelstellingen. "Als feministen", zo formuleerde Loes Keyser het, "moeten we uitstijgen boven het afwijzen van bevolkingspolitiek. We moeten vechten voor geboortencontrole. Zelfbepaalde geboortencontrole is meer dan anticonceptie, het is meer dan een anti-kapitalistisch of anti-imperialistisch standpunt, omdat het ook gericht is tegen de overheersing van mannen en tegen de uitbuiting van vrouwen"(29).

Na de bijeenkomst in Amsterdam werden nog in dat zelfde jaar drie internationale netwerken opgezet, die zich van elkaar onderscheidden op hun thematische zwaartepunten en politieke profielen:

-   Het Woman's Global Network for Reproductive Rights (WGNRR) is voortgekomen uit de International Contraception, Abortion and Sterilisation Campaign (ICASC), een groep die het Amsterdamse congres had voorbereid. Het 'Wereldwijde Netwerk van Vrouwen voor Reproductieve Rechten' telt momenteel 1700 deelnemers en een hoofdkantoor in Amsterdam dat ieder kwartaal een nieuwsbrief uitgeeft. Het WGNRR organiseert regelmatig internationale bijeenkomsten rond het thema "Vrouwen en Gezondheid" en initieerde vanaf 1988 verschillende campagnes tegen moedersterfte en illegale abortus.

-   FINRRAGE - Feminist International Network of Resistance against Reproductive and Genetic Engineering. Bij het 'Feministisch Netwerk van Verzet tegen Gen- en Voortplantingstechnologieën' zijn feministen en groepen aangesloten uit 35 landen. Ze bekritiseren de nieuwe voortplantingstechnologieën, gentechnologie en bevolkingspolitiek; organiseren protestakties en manifestaties. Sinds 1989 hebben meerdere internationale werkbijeenkomsten plaatsgevonden, o.a. in Bangladesh en Brazilië. Verschillende Finrrage-vrouwen hebben door persoonlijke publikaties en engagement bijgedragen aan het politieke profiel van het netwerk(30). FINRRAGE behoort tot de weinige groepen die geen gebruik maken van overheidssubsidies. De meeste vrouwen keuren een inbedding van het netwerk in institutioneel werk af, hetgeen bijgedragen heeft aan een reputaie van compromisloosheid en radikaliteit.

-   DAWN(e) - Development Alternatives with Women for a New Era (Ontwikkelingsalternatieven met Vrouwen voor een Nieuwe Tijd). Het netwerk werd door wetenschapsters en aktivistes uit het Zuiden opgericht. Hun zwaartepunt ligt op de kritiek op het westerse ontwikkelingsmodel en de collectieve zoektocht naar rechtvaardige maatschappelijke- en ekonomische strukturen, die niet gebaseerd zijn op de uitbuiting van vrouwen. DAWN-vrouwen hebben op het Forum van de niet-regeringsgebonden-organisaties, dat parallel plaatsvond aan de VN-vrouwenconferentie in Nairobi 1985, het begrip "empowerment" geïntroduceerd en stelden daar het concept van een Derde-Wereld-feminisme, dat de verschillende ervaringen van vrouwen zou moeten respekteren, ter discussie. Sinds 1990 houden zij zich bezig met vragen rondom bevolkingsontwikkeling en -politiek. De vrouwen hebben als uitgangspunt, op meerdere niveau's te ageren en "de macht daar uit te oefenen, waar ze ligt" - bijvoorbeeld op VN- en regeringsbijeenkomsten(31).

Feministen in bevolkingspolitieke instituten
De discussies en eisen van de vrouwengezondheidsbeweging werkten ook door tot in de bevolkingspolitieke instituten van de staat, evenals in de lobbyorganisaties. Daar hadden, sinds de onbeschaamde anticommunistische propaganda-campagnes van de vroege jaren 60, vergaande veranderingen plaatsgevonden, waardoor een open houding voor feministische ideeën bevorderd werd. De Ford Foundation had al in 1972 een aparte groep opgezet over de positie van vrouwen en tevens een onderzoeksproject over de rol van vrouwen in de maatschappij. Het bestuur van de stichting richtte een "Women Program Group" op, waarin ook politiek aktieve feministen werkten. Het gehele personeel van de stichting werd tijdens seminaria geschoold en gevoelig gemaakt voor thema's als diskriminatie van vrouwen. En bij instellingen moesten vrouwen voorrang krijgen en betere carrièremogelijkheden geboden worden(32). Bij de Rockefeller Foundation was in 1973, met de benoeming van Joan Dunlop, een feminist de persoonlijke assistent van Rockefeller geworden op het gebied van bevolkingsvragen. Dunlop moest uitvinden waarom - ondanks alle campagnes, programma's en propaganda - het verwachte demografische resultaat al lange tijd uitbleef(33). Dunlops inschatting van het family-planningsdilemma was: "Wanneer tradities, gebruiken of een religie een situatie creëren, waarin vrouwen alleen maar succesvol kunnen zijn wanneer zij kinderen krijgen, zullen zij kinderen blijven krijgen en zal de bevolking blijven groeien"(34). Samen met Adrienne Germain(35) en anderen, werkte Joan Dunlop aan het manuscript van Rockefellers toespraak op de Wereldbevolkingsconferentie in Bukarest. Anders was hij één van de meest fanatiekste mensen van het bevolkingsestablishment, nu trad hij op als een bedachtzame man, ervan overtuigd dat er voor vrouwen in de toekomst grotere keuzemogelijkheden gecreerd moesten worden, zodat zij hun maatschappelijke rol zelf zouden kunnen bepalen(36).

Vele jaren was hij van de noodzaak en urgentie van gezinsplanning overtuigd geweest, aldus Rockefeller. Nu is uitgekomen dat alleen dat niet voldoende is. Daarom zou hij naar Bukarest gekomen zijn met de oproep tot een fundamentele herwaarding van al datgene dat tot dan toe aan bevolkingspolitieke zaken ondernomen was.

"Ik geloof", zei Rockefeller, "dat de industrielanden ernaar moeten streven de moderne ontwikkeling te doorgronden en waar mogelijk te helpen, maar dat zij ook moeten erkennen dat ieder land haar ontwikkelings- en vruchtbaarheidsproblemen op haar eigen manier moet oplossen; ik geloof dat vrouwen moeten beschikken over grotere keuzemogelijkheden, om hun rol in de maatschappij te bepalen"(37).    

Rockefellers belangstelling voor Dunlops ideeën in zake "Vrouwen en Ontwikkeling" choqueerde veel van zijn toehoorders, vooral de oudere leidinggevenden van de Population Council, evenals het officiële hoofd van de VS-delegatie Caspar Weinberger.

Maar in Bukarest liet de heftige kritiek van de vertegenwoordigers uit het Zuiden op de imperialistische doelstelling van bevolkingspolitiek, zien dat Dunlop het teken des tijds juist had ingeschat. Rockefellers toespraak leidde een verandering van strategie in en veranderde de terminologie waarmee in de toekomst over bevolkingspolitiek gedebatteerd zou worden. Toch bleven veel feministen sceptisch. Loes Keyser: "Dit establishment staat open voor kritiek op haar strategie, maar niet voor kritiek op haar anti-natalisme"(38).

De 10 jaren na de Wereldbevolkingsconferentie in Bukarest werden door de VN uitgeroepen tot het "Decennium van de Vrouw". In 1975 had in Mexico City eerst al de VN-Vrouwenconferentie plaatsgevonden. In het daar aanvaarde  aktieplan werd geëist dat vrouwen geïntegreerd zouden worden in het ontwikkelingsproces. De Population Council stuurde een waarneemster met de opdracht de betekenis van de conferentie voor het instituut te beoordelen. De afgevaardigde kwam terug met de boodschap dat de Council de feministische trein had gemist. De organisatie zou door mannen gedomineerd worden en richtte haar aandacht te eenzijdig op demografische studies en een mechanisch verklaringsmodel voor sociale problemen. Ook trad zij met reactionaire standpunten t.a.v. over abortus naar buiten. De Population Council moest de rol van vrouwen in het middelpunt van onderzoekswerk plaatsen en vrouwen uit ontwikkelingslanden dat onderzoekswerk laten uitvoeren om het ontstaan van anti-Amerikaanse gevoelens te voorkomen(39).

De trend om vrouwen te herwaarderen werd ook zichtbaar in de ontwikkelingspolitiek. Volgens een VN-verklaring van 1961 hadden de 60er jaren eigenlijk het "Decennium van Ontwikkeling" moeten zijn. De kern van dit decennium - de Groene Revolutie - was aangekondigd als een moderniserings-push waarmee armoede en ondervoeding verminderd zou worden. Het resultaat benaderde eerder het tegendeel dan het zogenaamde doel: de invoering van kapitaalintensieve landbouw in de vorm van monoculturen, waarbij men geproduceerde voor de wereldmarkt, vernietigde in veel landen de bestaanszekerheid van kleine boeren. Dit veroorzaakte migratie van het platteland naar de grote steden. Ondanks de hogere landbouwopbrengsten nam het aantal mensen met honger wereldwijd toe - waarbij meestal juist uit de gebieden waar mensen verhongerden, voedsel geëxporteerd werd(40). Bonnie Mass schrijft in dit verband dat in 1974 het regulering van een 'natuurlijke' (honger)dood geformuleerd werd als wetenschappelijke optie voor bevolkingspolitiek in arme landen(41). De noodzaak van een snelle agrarische productiegroei was in het begin van het Ontwikkelings-decennium o.a. verdedigd met het argument van de bevolkingsgroei(42). De gevolgen van deze politiek van ontwikkelingssamenwerking - zowel het gebrek aan voedsel, als ook de groei van de krottenwijken in Aziatische en Latijns-Amerikaanse steden door migratie van het platteland - werden opnieuw toegedicht aan de 'bevolkingsexplosie'.

Het idee van de Groene Revolutie was ontstaan in een landbouw-economisch onderzoeksprogramma van de Rockefeller Foundation, die dit in 1943 samen met de Mexikaanse regering heeft doorgevoerd(43). De stichting droeg op deze manier in zekere zin bij aan het produceren van de 'overbevolking' die zij vervolgens bestrijdde. De mensen die naar de stad trokken waren in de regel genoodzaakt om, hetzij in de informele sector hun inkomen te verdienen, hetzij in één van de wereldmarktfabrieken die sinds halverwege de jaren 60 in de zogenaamde ontwikkelingslanden gevestigd waren. In deze fabrieken werkten bijna uitsluitend jonge vrouwen en meisjes voor extreem lage lonen en onder harde arbeidsomstandigheden(44).

In het begin van de jaren 70, thematiseerden ontwikkelingstheoretici de betekenis van vrouwelijke arbeid in de landbouw, in de detail handel en in het ambachtswerk. Vrouwen werden in de politiek van  ontwikkelingssamenwerking alleen gezien als moeders en huisvrouwen; hun productieve funkties in de subsistentie-arbeid en in de (loon)arbeid voor de markt bleven onzichtbaar. Bij het opzetten van projecten en het verstrekken van credieten werd alleen rekening gehouden met mannen. Ontwikkelingsprogramma's, aldus de econome Ester Boserup in een in 1970 gepubliceerde een veel geciteerde empirische studie(45), hadden een negatieve invloed op de status van vrouwen in de samenlevingen van de 'Derde Wereld'. Indirect, zo werd het o.a. door Joan Dunlop geformuleerd, werd de traditionele rol van vrouwen bevestigd door de geringe waardering voor hun werk en zo werd hun kinderrijkdom gestimuleerd. Opleidingsprogramma's voor vrouwen en credieten voor het verwerven van een inkomen moesten uitkomst bieden. "Investment in Women" (investeren in vrouwen) luidde het nieuwe motto van de ontwikkelingspolitiek. Hiermee hoopten feministen, die in de ontwikkelings- en bevolkingspolitieke organen werkten, op een sterkere economische onafhankelijkheid van vrouwen (en velen hoopten ook op een daling van de geboortencijfers als gevolg van onafhankelijkheid). Family-planningsprogramma's creerden in dit opzicht de voorwaarden om vrouwen in sterkere mate in te zetten in de economie buitenshuis om te produceren voor de internationale markt(f).

In de VS werden in de navolgende jaren, in alle bevolkingspolitieke instituten feministische afdelingen "Women and Development" opgericht; en ook de Wereldbank sloot zich bij deze trend  aan. De economische onafhankelijkheid van vrouwen was ook voor hen in alle gevallen een bijkomend verschijnsel: in het middelpunt stond de 'ontsluiting' van het (volgens de Wereldbank nog altijd onvoldoende benutte) potentieel aan vrouwelijk arbeidskracht(46). De 'investering in vrouwen' kan ook beoordeeld worden als een manier om de informele sector aan de 'formele' economie van de wereldmarkt te binden. Over het algemeen betekent "bestaanszekerheid" voor vrouwen in ieder geval niet meer inkomen, maar vooral meer werk. Een inkomen komt alleen via extreme zelf-uitbuiting tot stand en moet dikwijls ook nog gebruikt worden om het loonverlies van de mannen, die werkloos zijn geworden of die hun gezin verlaten hebben op zoek naar werk, te compenseren(47). De kloof tussen arm en rijk, zo schrijft Gertrud Ochser, heeft zich tussen 1960 en 1991 meer dan verdubbeld. Het grootste deel van de lasten die veroorzaakt zijn door deze ontwikkeling, dragen de vrouwen.

De Dialoog als Strategie
Een verbond tegen de anti-abortusbeweging
In 1980 richtte ook de Population Council, één van de oudste bevolkingspolitieke lobby-organisaties, een vrouwenorganisatie op. Dit werd de International Women's Health Coalition (IWHC) en deze moest abortus mogelijk maken voor vrouwen die dat wensten. De organisatorische zelfstandigheid van de IWHC had voor de Population Council het voordeel dat de aktiviteiten op het gebied van zwangerschapsafbreking verborgen kon blijven voor de donateurs, waaronder zich ook veel abortustegenstanders bevonden (48). In 1984 werd Joan Dunlop gekozen als presidente van de destijds nog onbekende Women's Health Coalition. Onder haar leiding heeft het IWHC zich ontwikkeld tot een invloedrijke organisatie, die o.a. projecten in het Zuiden financiert en technische ondersteuning voor het gebruik van abortusapparatuur aanbiedt(49). Daarnaast heeft het IWHC vaste voet aan de grond gekregen als een soort van bemiddelaar tussen de vrouwenbeweging en de bevolkingspolitieke organisaties(50). Het gaat Dunlop om het wekken van belangstelling voor vrouwenvraagstukken bij de grote instituten als het AID en de WHO om te werken aan de "werkelijke belangen van vrouwen". Al in 1985 had het IWHC samen met de Population Council het initiatief genomen tot een dialoog tussen onderzoek(st)ers en feministen. Eén van de deelneemsters uitte haar overtuiging dat de betreffende organisaties er niet omheen konden, de behoeften en belangen van vrouwen serieus te nemen, zelfs wanneer ze dit alleen maar zouden doen "omdat het de meest zekere weg is om de demografische doelstellingen te bereiken"(51).

In de volgende jaren kwamen steeds vaker gezamenlijke bijeenkomsten en publikaties tot stand van aktivistes van de vrouwengezondheidsbeweging in samenwerking met reformistische medewerksters van bevolkingspolitieke instituten. Indirect kan aan beide zijden ook het veranderde politieke klimaat onder de regering Reagan bijgedragen hebben aan deze toenadering. De feministen werden in de VS namelijk geconfronteerd met de groeiende en agressiever wordende Pro-Life beweging, een beweging van zogenaamde levensbeschermers die militant optraden tegen vrouwen die abortus wilden doen, klinieken en artsen. De Population Council had op haar beurt in toenemende mate te maken met "de overtuiging in eigen gelederen, dat er in de bevolkingspolitiek meer dwangmiddelen gebruikt moesten worden"(52).

Uit het in eerste instantie pragmatische begin, ontwikkelde zich een strategische coalitie, die de inhoud van de feministische beweging heeft benvloed. Enkele van de grootste vrouwenorganisaties, zoals NOW (National Organisation for Women) weigerden bijvoorbeeld aktie tegen gedwongen sterilisaties te ondersteunen, omdat zij hun alliantie met het medische en bevolkingspolitieke establishment niet in gevaar wilden brengen(53).    

Wie praat voor wie?
Tijdens internationale congressen ontmoeten vrouwen uit verschillende landen, culturen, klassen en uit zeer verschillende groepen elkaar. Aan de discussies over feministisch onderzoek naar anticonceptie, abortus en "reproductieve gezondheid" neemt zowel de leidster van een vrouwen- of family-planningsorganisatie deel, als de free-lance adviseuze van de Wereldbank of een vrijwilligster van een feministisch gezondheidsproject. Zoals op bijna alle terreinen waar de niet-regeringsgebonden organisaties aktief zijn, heeft ook in de vrouwengezondheidsbeweging een professionalisering plaatsgevonden. Groepen of netwerken die zonder overheidsgeld werken zijn uitzondering geworden. De professionalisering heeft van vrijwilligerswerk en onbetaalde arbeid beroepen gemaakt en heeft daarmee bijgedragen aan de maatschappelijke erkenning van het werk van vrouwen, die tot dan toe alleen betaald werden voor het instandhouden van de dienstverlening in de gezondheidszorg.

Maar geld en professionalisering hebben niet in de laatste plaats ook de band met de bevolkingspolitieke instituten versterkt. Want deze instituten nemen niet alleen deel aan de financiering van congressen, maar sponsoren ook het uitgeven van tijdschriften en boeken, of betalen voor aktivistes - vooral die uit het Zuiden - een beurs voor een studie in het buitenland(54). In de grote instituten nemen feministen als professionele "women's advocats", als "pleitbezorgers van vrouwen", deel aan bevolkingspolitieke planning. Zij pleiten voor een - voor hen - nieuw politiek parket, met internationale conferenties, meetings en symposia, waar lobbywerk, subsidiestromen, politieke overtuigingen en praktische politiek zich mengen. Kortom, het zijn niet meer alleen de mannen die de plannen bedenken die vervolgens toegepast worden op vrouwen, en ook niet meer alleen deskundigen uit het Noorden om plannen toe te passen op het Zuiden. En de integratie van vrouwen (en hierbij gaat het alleen om vrouwen uit de feministische beweging in de industrielanden of in de grote steden van Azië, Afrika of Latijns Amerika) heeft niets veranderd aan het feit dat de doelgroepen van de bevolkings- en gezondheidspolitieke campagnes geen stem hebben, namelijk plattelandsvrouwen uit India of Bangladesh, arme vrouwen uit Colombia of Kenia. Er wordt over hen onderhandeld.

De trend van professionalisering bracht zo nu en dan ook verbitterde discussies teweeg. Zo ontlaadde op de 6e internationale bijeenkomst "Vrouwen en Gezondheid", die in Manila plaatsvond, de spanning tussen 'basis-feministen' en 'professionele feministen' zich als een flinke onweer. De aanwezige medewerksters van bevolkingspolitieke instituten(55) eisten van de 'basisvrouwen' dat zij hun werk in de instituten ondersteunden.  Dit leidde tot harde uiteenzettingen over radikaliteit, depolitisering en inkapseling. "Kern van de zaak is", aldus één van de deelneemsters, "dat enkelen van ons het bastion van de macht zijn binnengegaan. Zijn zij gecorrumpeerd? Zijn zij naïef, gehoorzaam? Of anders gezegd: is het werken met basisbewegingen de enige acceptabele feministische weg?"(56).

Feministische bevolkingspolitiek?
Naast deze controverse over basisarbeid of institutionele inbinding ontwikkelden zich de laatste jaren verschillende opvattingen binnen de vrouwengezondheidsbeweging. Aan de ene kant betreffende de vraag of de demografische groei nou een probleem voorstelde of niet. Aan de andere kant de vraag wat er bedoeld zou moeten worden met het begrip "reproductieve rechten", dat gebruikt wordt als een soort verzamelbegrip voor feministische eisen omtrend het thema bevolking, vrouwengezondheid en anticonceptie en daardoor steeds breder wordt.

In feite gaat het bij het opeisen van 'reproductieve rechten' om:
-   de vrijheid te beslissen over het aantal kinderen en het tijdstip van hun geboorte,
-   de toegang tot voorbehoedmiddelen en informatie daarover,
-   het recht over het eigen lichaam te beschikken. Dit impliceert ook bescherming tegen ongewilde lichamelijke ingrepen(57). 

Sociologe Ruth Dixon-Mueller plaatst de "reproductieve rechten" in de contekst van de mensenrechten en stelt dat de inhoud van deze mensenrechten ook het respect voor de "reproductieve rechten" van vrouwen moet bevatten. De verdere eisen met betrekking tot gezondheid, scholing, sociale en materiële zekerheid voor vrouwen, die zij hieruit afleidt, zijn in geen enkel land ter wereld volledig verwezenlijkt. Ze moeten leiden naar de afschaffing van iedere vorm van diskriminatie van vrouwen en uiteindelijk ook naar die van het patriarchaat.

Op bepaalde punten verschilt echter de invulling van het begrip aanzienlijk. Terwijl de één er een aanknopingpunt in ziet voor een algemene kritiek op het patriarchaat, valt voor de ander alleen het recht op de vrije keuze van voorbehoedsmiddelen er onder. Over het algemeen worden directe en indirecte dwangmaatregelen net zo afgewezen als planmatige demografische doelstellingen. Zowel het recht op scholing en gezondheidsrzorg voor vrouwen, maatregelen tegen moeder- en babysterfte, als uitgebreide informatie over sexualiteit, anticonceptie en geboorte, zijn doelen op zich. Het zijn geen middelen om geboortencijfers te laten dalen - ook hierover bestaat een brede consensus. Family-planningsprogramma's, waarin vrouwen alleen voorkomen als "degenen die de voorbehoedmiddelen gebruiken" zonder dat ingegaan wordt op hun belangen en levensomstandigheden, worden door vrijwel alle feministische organisaties evenzo bekritiseerd als het feit dat vrouwen praktisch geen invloed hebben op de ontwikkeling van nieuwe voorbehoedsmiddelen en dat deze middelen vooral op vrouwen in het Zuiden getest worden. De vrouwen van het Women's Global Network beklemtonen daarbij, dat heel duidelijk onderscheid gemaakt moet worden tussen "reproductieve rechten" en bevolkingspolitiek. De tegenstelling in doelbepaling mag "niet vervagen, maar moet - in tegendeel - benadrukt worden"(58).

Tijdens de discussie over "reproductieve rechten" in talrijke publicaties en op conferenties, werd er in de vrouwengezondheidsbeweging nauwelijks gesproken over de vraag of er een 'bevolkingsprobleem' is en zo ja, waaruit die dan bestaat. Net als eerder zien enkele aktivistes het overbevolkingsdogma weliswaar als een manier om maatregelen voor bevolkingscontrole te legitimeren; velen gaan er echter impliciet van uit, dat de demografische ontwikkeling 'op de een of andere manier' een probleem is(59). In de regel vermijden feministen te spreken over 'overbevolking', maar gebruiken ongereflekteerde woorden als "bevolkingsdruk" of spreken van een "te snelle" of "razendsnelle" bevolkingsgroei. Dikwijls wordt de fixatie van de politiek op demografische doelen bekritiseerd - waarna opgemerkt wordt dat hiermee absoluut niet bedoeld wordt "dat demografische doelstellingen genegeerd kunnen worden. Dat zou zeer onrealistisch zijn" omdat "er een zekere verhouding zou bestaan tussen bevolkingsgroei, ruimtelijke verdeling en milieu"(60).

In juni 1990 greep Marge Berer, die vele jaren medewerkster was van het Women's Global Network for Reproductive Rights'(61), deze onverschilligheid aan als aanleiding om de vrouwengezondheidsbeweging te verzoeken na te denken over hun afwijzende houding tegenover bevolkingsplanning door de staat. Lange tijd hadden de feministen de vraag of er een "bevolkingsprobleem" zou bestaan, als taboe behandeld. Nu de geboorten- en sterftecijfers uit balans geraakt waren, aldus Berer, moest de vrouwenbeweging  zich inzetten omdat "de wereld niet een onbegrensd aantal mensen kan dragen, zoals het lichaam van een vrouw niet een onbegrensd aantal zwangerschappen kan uithouden". Feministen moesten zich net als voorheen inzetten tegen alle diskriminerende en de vrouwenrechten aantastende bevolkingsprogramma's teweer stellen, maar zij hadden ook de verantwoordelijkheid te definiëren wat goede en wat foute bevolkingspolitiek zou zijn. Van goede bevolkingspolitiek had Berer een heldere voorstelling: "Ik geloof dat het concept van reproductieve rechten de basis van bevolkingspolitiek kan en moet worden. (...) Ik ben ervan overtuigd dat er geen bevolkingsprobleem zou zijn, wanneer vrouwen werkelijk 'een keuze' zouden hebben"(62).

Haar voordracht veroorzaakte een storm van verontwaardiging, vooral onder de aktivistes uit de Derde Wereld. Een feministische bevolkingspolitiek, rebelleerde Farida Akhter uit Bangladesh, kon alleen gezien worden als een poging feministen in te kapselen: de politiek van bevolkingscontrole is een politiek van onderdrukking, die principieel in tegenspraak staat met feministische eisen en die er niet beter door wordt wanneer ze door vrouwen vormgegeven wordt(63). Farida Akhter bekritiseerde daarnaast ook het concept van "reproductieve rechten". Ze werpt de westerse vrouwengezondheidsbeweging voor de voeten, een patriarchaal gesprek te voeren, waarin vrouwen gereduceerd worden tot de rol van baarsters en waarin de reproductie alleen als een individuele aangelegenheid gezien wordt en niet als uitdrukking van sociale verhoudingen. Het idee van Berer, dat ontstaan was vanuit het engagement van de westerse middenklasse vrouwen, kon niet overgedragen worden op de levensomstandigheden van vrouwen in het Zuiden. "In een neo-koloniale samenleving als Bangladesh is de strijd voor vrouwenemancipatie vervlochten met de strijd tegen de hegemonie van de wereldmachten en wereldmarkten, tegen racisme, militarisme, tegen het kapitalistische patriarchaat"(64).

Feministische posities op de Wereldbevolkingsconferentie
De verschillende posities van de vrouwengezondheidsbeweging vonden hun neerslag in verschillende resoluties, die tijdens de voorbereiding op de Wereldbevolkingsconferentie van 1994 gepubliceerd werden.

Farida Akhter behoorde tot de initiatiefneemsters van een internationaal symposium dat in 1993 plaatsvond in Bangladesh. Daar discussieerden vrouwen uit 23 verschillende landen over "People's Perspective on Population". Met het zicht op Caïro bekritiseerden zij het demografische reductionisme: men moest praten over concrete mensen, niet over abstracte 'bevolking' - "People, not population". In de slotverklaring van het symposium formuleerden de deelneemsters: "De behoeften van vrouwen aan voedsel, scholing, gezondheid en deelname aan zowel een sociaal en politiek leven, als aan een leven vrij van onderdrukking en geweld, hebben niets te maken met bevolkingspolitiek.(...) Er bestaat geen feministische bevolkingspolitiek, want dat zou alle basisprincipes van vrouwenbevrijding tegenspreken en haar beginselen vernietigen"(65).

In de VS riep het Committe on Woman, Population, and the Environment (Comité voor vrouwen, bevolking en milieu) op tot het zoeken naar nieuwe aanknopingspunten voor een oplossing voor de wereldcrisis. In haar "Call for a new approach" weersprak het de stelling dat bevolkingsgroei hoofdzakelijk de veroorzaker zou zijn van milieuvernietiging en dat bevolkingspolitiek het meest geschikte geneesmiddel zou zijn. Het comité eiste o.a. een wereldwijde demilitarisering, een herverdeling van natuurlijke hulpbronnen en welvaart(66).

Veel meer publiciteit dan deze twee initiatieven, kreeg de verklaring van "Women's Voices 94". Deze verklaring over bevolkingspolitiek was ontworpen door een alliantie van vrouwen uit het Zuiden en Noorden, onder coördinatie van de International Women's Health Coalition(g).

De alliantie pleitte ervoor regeringen en internationale agentschappen d.m.v. intensief lobbywerk te beïnvloeden, om de reproductieve rechten van vrouwen op de Wereldbevolkingsconferentie centraal te stellen. De feministen moesten hun tot dan toe defensieve en afwijzende houding overwinnen en constructief meewerken aan een concept voor bevolkingspolitiek. Pas dan konden vrouwen voor het eerst "hun eigen visie op wat er gedaan moet worden ter stabilisering van de bevolkingsgroei" inbrengen(67).

Het concept van de "Women's Voice" stelde een verveelvoudiging van de uitgaven aan bevolkingspolitiek voor. 20% van het geld zou aan de vrouwengezondheidsbeweging en de groepen die zich inzetten voor "reproductieve rechten" moeten worden gegeven. Daarnaast moest 50% van de leidinggevende functies in alle relevante agentschappen, bekleedt worden door vrouwen. In de teksten en uitingen van diegenen die de verklaring hebben ondertekend, valt een stemming te bespeuren die duidt op een rotsvast vertrouwen dat het zou lukken de bevolkingspolitieke instituten op een feministische koers te zetten. De verklaring werd ook ondertekend door vrouwen en groepen die bevolkingspolitiek afwijzen. Enkele initiatiefneemsters schijnen er van uit te gaan dat de feministische interventie een radikale ommezwaai zal inluiden(68). Of, zoals Joan Dunlop het in de New York Times van 6 september 1994 verwoordde, dat het de "meest diepgaande sociale revolutie van onze tijd" zou betekenen(69).

Dunlop ziet het als "dè uitdaging van de jaren 90" om de bevolkingsgroei te stabiliseren. Bovendien zou vooral ook de "consumptie van de rijke mensen en landen" gereduceerd moeten worden(70). Het standpunt dat bevolkingspolitiek afwijst, houdt zij voor "niet realistisch" en zij vervolgt: "Ik geloof dat deze bevolkingspolitiek zal doorgaan. De geldstromen zullen toenemen. Voor vrouwen zou het een gemiste kans zijn, wanneer zij niet willen meepraten over hoe dit geld uitgegeven wordt en welke programma's er ontwikkeld worden"(71).

Ook Adrienne Germain, naast Joan Dunlop vicepresident in de IWHC, ziet goede kansen om invloed op de bevolkingspolitieke planning uit te oefenen  en "toegang tot de financieringsbronnen" (vooral die van de buitenlandse hulp van de VS) te verkrijgen(72). Haar staat een brede coalitie voor ogen, bestaande uit mensen die zich professioneel bezighouden met ontwikkeling, vrouwengezondheid, mensenrechten en bevolking.

Caïro: een nieuwe consensus?
Tijdens het verloop van de Wereldbevolkingsconferentie kreeg het optimisme van de vrouwen een teleurstelling te verwerken. Het waren niet meer de feministische standpunten - van welke feministische stroming dan ook - die in het middelpunt van de discussies en de mediaberichtgeving stonden, maar de oppositie van het Vatikaan tegen abortus en voorbehoedmiddelen. "Zodra een afgevaardigde van het Vatikaan een slipje van zijn rok liet zien in het perscentrum, hingen trossen nieuwsgierige journalisten om hem heen. Op deze manier was het voor de Heilige Stoel niet moeilijk, hun standpunten op de voorpagina's van de kranten te krijgen", aldus een getuige(73).

Over "ontwikkeling" werd op de conferentie nauwelijks gesproken. En wanneer het toch even ter sprake kwam, werd niet de globalisering van de wereldmarkt, de schuldenkrisis en het GATT gethematiseerd, maar werd alleen gesproken over ontwikkeling van menselijke bronnen, d.w.z. over de ontplooiing van menselijke vaardigheden en mogelijkheden(74).

Vrouwen uit het Zuiden, zoals Evelyn Hong van het Third World Network Malaysia, hebben geprobeerd duidelijk te maken dat vrouwen in hun landen dringender problemen hebben dan het doorvoeren van de reproductieve rechten; de strukturele aanpassingsprogramma's van het IMF en de schuldenkrisis zouden veel meer aan de orde moeten komen(75). Toch kregen dergelijke bezwaren weinig aandacht. Ook de verschillende bijeenkomsten waarin de samenhang tussen het schenden van de mensenrechten en bevolkingspolitiek getoond werd, gingen ten onder in de conferentiebusiness.

De mogelijkheid om invloed uit te oefenen op de mammoetconferentie en om daarnaast je standpunten in de openbaarheid te krijgen, was met name afhankelijk van kennis over presentatie en het mediacircus. Wat dit betreft waren de VS leidinggevend(76). Vanzelfsprekend stonden de feministen uit de VS op de voorgrond, hetgeen de wrevel over het verloop van de conferentie, van met name vrouwen uit Aziatische NGO's nog eens versterkte.

De verdedigsters van "reproductieve rechten" konden zichzelf in ieder geval op de borst kloppen vanwege het feit dat het in Caïro aangenomen slotdocument centrale begrippen en eisen vanuit de feministische discussie bevat. Het "empowerment" van vrouwen, de eisen t.a.v. "reproductieve gezondheid" en de afwijzing van bevolkingspolitieke dwangmaatregelen, waren nu met internationale consensus op papier gezet. Maar de vraag blijft of dit meer betekent dan mooie woorden. "Wie op het spreekgestoelte zat of een persmicrofoon voorgehouden werd, sprak in de eerste plaats over meer scholing voor vrouwen en een verbetering van de status van vrouwen. Ook "empowerment" (...) of "gender equality"(gelijkheid tussen de geslachten) behoorden tot het standaard vocabulair van de statements en circulaires. Deze termen werden bijna altijd gekoppeld aan "development". "Pro-poor, pro-democracy, pro-women, pro-nature, pro-development" zou de nieuwe slogan van ontwikkeling zijn(77).

Voor veel regeringsafgevaardigden uit het Zuiden verschool - nauwelijks verhuld - achter de instemming met family-planning en eisen van de vrouwenbeweging, de hoop dat hun meegaandheid met de holle woorden van het aktieplan, gehonoreerd zou worden met materiële giften in de vorm van 'ontwikkelingshulp'(78). Anders dan bij de voorgaande Wereldbevolkingsconferentie (in het bijzonder die in Bukarest) was er in Caïro nauwelijks sprake van een Noord-Zuid confrontatie. Kritiek op de economische wereldorde en de structurele aanpassingsprogramma's van de Wereldbank werden het duidelijkst geuit door enkele NGO's uit het Zuiden. Afgevaardigden van regeringen uit de Derde Wereld meldden daarentegen alleen afzonderlijk van elkaar een voorzichtige twijfel over het standpunt dat armoede en verval het gevolg zou zijn van 'overbevolking' en middels family-planning opgelost zou kunnen worden(79).

Op de vraag naar de reden voor deze terughoudende kritiek van de gedelegeerden uit het Zuiden, antwoordde de gezondheidsaktiviste Mira Shiva uit India kort en krachtig: "Omdat de financiële nood hen de handen bindt en de mond snoert - dat is het onderscheid met de conferenties in Bukarest en Mexico"(80).    

In Caïro, zo zegt ook Betsy Hartmann, was een bevolkingspolitieke konsensus gecreëerd waarbij gebruik gemaakt is van de taal van (kritische) feministen. In feite hebben er geen werkelijke veranderingen plaatsgevonden, want in het slotdocument van de conferentie werd de bevolkingsgroei nog altijd benoemd als belangrijke, zo niet hoofdoorzaak van armoede, onderontwikkeling en milieuvervuiling. Omdat family-planningsprogramma's op vrijwillige basis toch beter werken dan krampachtige demografische doelen, werd nu juist precies op deze manier het geheel van bevolkingspolitiek overgoten met scheutje reproductieve gezondheidszorg, aldus Hartmann(81).

Hiermee wordt uiteindelijk de hele problematiek rondom het opeisen van "reproductieve rechten" en "reproductieve gezondheid" duidelijk. Terwijl het begrip enerzijds - na lang touwtrekken getolereerd door het Vatikaan - synoniem is geworden voor family-planningscampagnes oude stijl, moet het anderzijds ook de kritiek daarop tot uitdrukking brengen: de afwijzing van maatregelen die geïsoleerd gericht zijn op de afname van de geboortencijfers, zonder te kijken naar de sociale situatie en de levensomstandigheden van vrouwen. Dergelijke begrippen, die tegelijkertijd ook het tegendeel betekenen, zijn een voorwaarde voor het - al op theoretisch nivo - laten verdwijnen van kritiek.

Christa Wichterich ziet dan ook het bevolkings-establishment als de "verborgen overwinnaars van Caïro". Met het concept van "reproductieve rechten" heeft de vrouwenlobby de bevolkingspolitiek een "fantastische facelift en legitimatie gegeven. Of anders geformuleerd: ze bevrijdde de bevolkingspolitici van alle druk om zich te rechtvaardigen. Op deze manier creëerden zij de internationale consensus over het concept van bevolkingspolitiek, waarvan de bevolkingspolitieke ingenieuren altijd gedroomd hebben. Fundamentele kritiek op dit concept (...) ging ten onder in het koor der apologeten(82)".

Alhoewel het misschien voor veel vrouwen belangrijk is dat zij de regering van hun land op z'n minst nog eens kunnen herinneren aan de instemming met het consensus-document en de daarin gestelde principes kunnen opeisen, toch is het slotdokument van Caïro niet bindend voor de staten die het hebben ondertekend. Ook laten de vage formuleringen in ieder geval ruimschoots speelruimte voor elke desgewenste interpretatie. Zo wordt de regeringen "doelmatige maatregelen" en "gepaste stappen" aangeraden, zij moeten "werkzame strategieën" ontwikkelen en "geëigende diensten" beschikbaar stellen - wat dat dan ook in de afzonderlijke gevallen mag betekenen.

"Wanneer je de vaardigheid beheerst, is het gemakkelijk een keurig document te schrijven, waarover niemand de strijd aangaat en dat niet motiveert om te reageren" merkte de Nigeriaanse juriste Adetoun Ilumoka op na haar terugkeer uit Caïro.

In de praktijk van bevolkingspolitiek is daarentegen niets te merken van een afwijking van de koers. Net als voorheen investeren organisaties als de WHO, de Population Council en talrijke laboratoria in onderzoek naar langwerkende voorbehoedmiddelen, bijvoorbeeld in de 'inenting' tegen zwangerschap. Dit vaccin is, net als het hormoonpreparaat Norplant, gebaseerd op een bevolkingspolitiek beginsel dat de beslissingsvrijheid van vrouwen inperkt(83). Werd het idee van reproductieve rechten werkelijk serieus genomen, dan zouden de miljoenen verslindende onderzoeken naar het zwangerschapsvaccin stopgezet worden(i).

Bevolkingspolitieke streefcijfers worden dan misschien niet meer in het slotdocument van Caïro genoemd, ze zijn echter net als daarvoor bestanddeel van bevolkingspolitieke programma's, zoals bijvoorbeeld in India. Daar wordt de laatste tijd de NGO's nadrukkelijk aangeraden family-planning in hun programma op te nemen, onafhankelijk van hun zwaartepunten en verdere werk. Op deze manier kunnen de groepen hun kans vergroten om nationale of internationale subsidies te bemachtigen voor hun projecten. In India tekent zich net als in andere landen een ontwikkeling af, waarbij veel vrouwenprojecten zich pragmatische opstellen t.o.v. de consensus van Caïro, omdat zij proberen hun eigen plannen en ideeën zo te formuleren, dat ze in het concept van "reproductieve rechten" passen en gefinancierd kunnen worden middels de bevolkingspolitieke geldpot - daar er steeds minder andere financiën te vinden zijn.

Enkele maanden voor de conferentie in Caïro werd in India een ontwerp voor een nieuwe nationale bevolkingspolitiek gepresenteerd: tegenover de retoriek van 'empowerment' van vrouwen, stelde men in dit plan bijvoorbeeld het volgende voor: "In de toekomst moet het nationale leger en paramilitaire eenheden ingezet worden om een 'bevolkingsstabilisatie' te bereiken; mensen met een hoger kindertal moet het passieve kiesrecht ontnomen worden; personen met meer dan twee kinderen mogen niet werken in de georganiseerde sektor" (84). Op grond van massaal protest van Indiase feministen, heeft de regering moeten afzien van een politieke bekrachtiging van dit voorstel(85).

De mensen in het Zuiden, zo verwoordde Sylvia Claudio van de Filipijnse vrouwenorganisatie "Gabriela" het in Caïro, worden "nog altijd ervaren als een tikkende tijdbom, die nu onschadelijk gemaakt moet worden met vrouwengezondheidszorg en -scholing"(86).

Los van alle toespraken over "empowerment", "reproductieve rechten" en ontwikkeling, is het dogma van 'overbevolking' met hulp van de mediaberichtgeving vanuit Caïro, opnieuw wereldwijd gepresenteerd als een onomstootbaar feit. En als voorheen, wordt bevolkingsgroei gezien als één van de "big five"-wereldproblemen, waarover op VN-bijeenkomsten regelmatig moet worden gesproken(87).

Noten:
(a)       Van de ongeveer 12000 conferentiedeelnemer(ster)s waren rond de 5000 afkomstig van NGO's. De rest bestond voor de helft uit regeringsdelegaties en journalisten. Het NGO-Forum vond parallel aan de conferentie plaats. Op de conferentie hadden alleen regeringsvertegenwoordigers stemrecht. Omdat de officiële landendelegaties echter dikwijls ook bestonden uit medewerkers van NGO's, ontstond er tussen de officiële conferentie en het Forum een soort 'pendeldiplomatie' (zie: Wichterich).
(b)      'Empowerment' kan in deze contekst vertaald worden als 'het versterken van de maatschappelijke positie en de mogelijkheden van vrouwen'.
(c)       Puerto Rico, vroeger een Spaanse kolonie, werd in 1898 door het VS-leger veroverd; in 1900 stelde de VS-president er een koloniale regering in. De formele status van het eiland veranderde meerdere keren. In de periode waarover we hier spreken golden de wetten en de regels van de VS uit 1952. Volgens deze wetten beschikte Puerto Rico over een beperkt zelfbestuur, de inwoner(ster)s hadden de VS-amerikaanse nationaliteit, moesten voor het VS-leger in dienst, maar waren niet stemgerechtigd. In het Amerikaanse parlement was het eiland zonder stemrecht vertegenwoordigd.
(d)     In 1975 hield het Russell-Tribunaal zich bezig met bevolkingspolitiek in Puerto Rico. In het daaraan voorafgaande jaar hadden sprekers van de Puerto Ricaanse onafhanklijkheidsbeweging de VS aangeklaagd bij de VN. Zij beschuldigden de VS van imperialisme en van het misbruiken van het eiland sinds de 30er jarenals laboratorium voor bevolkingspolitieke programma's. Zij zagen de sterilisatiecampagnes als volkerenmoord - ook in overeenstemming met de VN-conventie die in 1948 was aangenomen. Volgens deze konventie is er o.a. feitelijk sprake van volkerenmoord wanneer 'zwaar lichamelijk of geestelijk letsel toegediend wordt aan leden van een nationale, ethnische, raciale of religieuze groep of wanneer 'maatregelen' ondernomen worden met 'als doel geboortes binnen een bepaalde groep te voorkomen'. Over bevolkingspolitiek in Puerto Rico, zie ook: Ana Maria Garcia, La Operacion, een dokumentaire, Puerto rico 1982 (te verkrijgen via CON-film in Bremen).
(e)       'DAWN' betekent: morgenrood, ontwaking, opbreken en begin.
(f) De demograaf Kingsley Davis had al in 1954 er op gewezen dat een hoog geboortencijfer zoals in Puerto Rico, ongunstig zou zijn voor een land, o.a. omdat dit de vrouwelijke arbeidskrachten uit de industrie weg trok. Zie: Kingsley Davis, The Demografic Foundations of National Power, afgedrukt in Hardin, pagina 71-74. In Thailand werd bevolkingspolitiek verbonden met programma's t.a.v. dorpsontwikkeling. Leningen voor economische bestaanszekerheid werden door de nationale family-planningsorganisaties alleen verstrekt aan families die zich verplichtten aan anticonceptie te doen, of toestemden in sterilisatie. Zie: Marie-Louise Buchczik, Hans-Christiph Koch, Ulrike Schaz, Glüks-Spirale. Vom Gewinn kontrollierter Fruchtbarkeit. Dokumentaire, BRD 1985. Distributie: Matthias-Film, Stuttgart.
(g) Als opstellers worden o.a. genoemd: Joan Dunlop, Marge Berer, Sonia Correa, Loes Keyser, Rosalind Pollack Petchesky, Adrienne Germain, Jaqueline Pitanguy. De verklaring 'Women's Voices 94' werd tijdens de tweede voorbereidingconferentie in New York gepresenteerd, en onder andere  via verschillende distributeurs verzonden en als bijlage toegevoegd bij diverse tijdschriften.
Orwelliaans "newspeak" betekent zoveel als 'het mooi maken van je eigen geschiedenis': zo doen organisaties als het Population Council, die tot de hardliners van de bevolkingspolitiek behoort, de laatste tijd alsof hun werk altijd al op liberaal-feministische principes gebaseerd was. De tolerantie t.a.v. kritiek rijkt in ieder geval niet zo ver als een liberale positie pretendeert: de Population Council trad op tegen de televisieuitzending van de Britse BBC-documentaire "The Human Laboratory" (waarin o.a. het door de Population Council op de markt gebracht hormonale middel "Norplant" bekritiseerd wordt) in de VS en protesteerde heftig bij de BBC. Zie hiervoor de brief van de presidente van de Population Council, Margaret Catley-Carlson, van 22-11-1995, aan de BBC. 
(i) De afdeling van de wereldgezondheidsorganisatie (WHO) die deze onderzoeken coördineert, riep in 1996 een "Gender Advisory Panel" in het leven. De daarvoor benoemde "women's advocats" pleitten in de eerste bijeenkomst van dit Panel, voor het voortzetten van de onderzoeken. In ieder geval moest het imago van de inenting verbeteren en er moest zo snel mogelijk een andere naam gevonden worden, waarin negatieve woorden als "anti" of "non" vermeden werden. Zie: UNDP/UNFPA/WHO/Worl Bank Special Programma of Research, Development and Research Training in Human Reproduction, Gender Advisory Panel, Report 12-14.2.1996.

Het dualistisch denken in "mens versus natuur" wordt breed gedragen, net als het idee dat er minder kinderen geboren zouden moeten worden vanwege het milieu. Wij zijn het met deze zienswijze niet eens en hebben daarom gekozen voor het artikel "Vrouwen, Natuur en Vruchtbaarheid" van Heide Mertens. Met name haar concluderende alinea's geven een interessante visie op de milieumaatregelen die westerse overheden opleggen aan de zogenaamde ontwikkelingslanden. Het artikel is een bijdrage aan de discussie over 'overbevolking' en milieu, met het doel een andere en meer gedifferentieerde visie te geven die tegenover het "mens versus natuur"-gedachtengoed geplaatst wordt.

Heide Mertens is sociologe en medewerkster van het Duitse tijdschrift "Peripherie". Zij richt zich in haar werk op onderzoek naar bevolkingspolitiek, gezinspolitiek en vrouwen en ontwikkeling. In haar artikel gebruikt Mertens regelmatig de woorden 'natuur' en 'milieu' zonder echter specifiek in te gaan op de betekenis hiervan, terwijl dit nogal vage en onafgebakende concepten zijn. Voor een juist begrip van Mertens betoog wordt in deze inleiding kort ingegaan op feministische theorievorming over 'natuur'. In feministische kringen wordt hieraan namelijk al jaren gewerkt doordat vrouwen vaak gezien worden als 'natuurlijker' dan mannen of 'dichter bij de natuur staand'. Bij het bestuderen van deze mythe is het onvermijdelijk een begripsdefinitie te ontwikkelen. Mertens gebruik van de termen 'natuur' en 'milieu' kan geplaatst worden in onderstaande begripsbepaling.

In de westerse visie wordt de mens zelf niet gezien als onderdeel van de natuur. Er is de Mens, en zijn natuurlijke omgeving bestaande uit water, lucht, grond, planten en dieren. Dat is het basis-idee. Daarbij is het echter ook gangbaar te denken dat vrouwen vanwege hun vermogen kinderen te baren, toch wèl enigszins tot de 'natuur' behoren. Zij zouden in ieder geval dichter bij de natuur staan dan mannen. Hetzelfde geldt voor 'inheemse' volken die hun leven inrichten volgens traditionele gebruiken; ook zij worden gezien als 'natuur'. Opvallend is dat het juist vrouwen en 'inheemse' volken (de bevolking in landen van het Zuiden) zijn, die deel uit zouden maken van de 'natuur'; het zijn de bevolkingsgroepen die onder aan de mondiale maatschappelijke ladder staan.

Tijdens de speurtocht van feministisch-economen, waaronder Claudia Von Werlhof[1], naar de betekenis van gratis vrouwenarbeid, stuitten zij op het volgende: "Bij het zoeken naar een kwalitatief ander, en meer omvattend begrip van uitbuiting, hebben we vastgesteld dat het uitgebuite telkens door de uitbuiters tot 'natuur' gemaakt en gedefinieerd wordt" [2].

Met andere woorden: daar waar in teksten gesproken wordt over het gebruiken - voor kapitalistische productie - van mensen (vrouwen en slaven), land (o.a. kolonisatie), grond (toeëigenen van delfstoffen en andere hulpbronnen), water of lucht, noemt men deze categorieën 'natuur'. Dit is niet onlogisch want natuur is immers gratis. De natuur mag toegeëigend, gebruikt, uitgebuit en beheerst worden, anders zou zij 'waardeloos' zijn.

'Natuur' is een tamelijk nieuw begrip dat pas opdook bij het ontstaan van de burgerlijke samenleving die samenging met de koloniale verovering en onderwerping van de wereld (vanaf ongeveer 1500 N.C.). Het ontstond als het tegenovergestelde van de begrippen 'beschaving', 'mens', 'subject' en 'arbeid'. Vrouwen en gekoloniseerde mensen werden eerst tot 'natuur' bestempeld en vervolgens behandeld als het 'natuur' van de kapitalistische samenleving: gratis beschikbaar. De industrielanden hebben zichzelf altijd naar voren geschoven alsof zij De Samenleving, De Beschaving en De Mens verpersoonlijken, uitgerust met het 'natuurrecht' op toeëigening en uitbuiting van de 'natuur'.

'Natuur' kunnen we daarom definiëren als "al datgene dat kapitalisten zich gratis ter beschikking stellen ten bate van de productie". Het gaat hierbij om gekoloniseerden volkeren, vrouwen, bossen, grond, grondstoffen, dieren, planten, water en lucht. Met andere woorden; het gaat bij het begrijpen en definiëren van het begrip 'natuur' om bezitsverhoudingen. Het gaat dus niet over sentimentele ideeën ten aanzien van een oerbos of zogenaamd primitieve volken. Het betreft hier iets totaal anders. In de kern gaat het namelijk over bezit: een deel van de mensen meent land, water, lucht en zelfs mensen te kunnen bezitten. Het gaat over verhoudingen waarbij het ene deel van de mensen zich tot 'Mens' kan verklaren ten koste van schone lucht, grond, water en ten koste van een ander deel van de mensen.

Noten:
[1] Zie: Claudia von Werlhof, Maria Mies, Veronika Bennholdt-Thomsen; Frauen, die letzte Kolonie, RoRoRo, 1988.
[2]  Idem; pag. 138.

Zoals de mens de natuur om zich heen vervormt, controleert en vernietigt, zo probeert hij ook invloed uit te oefenen op z'n eigen natuur en op de kwantiteit en kwaliteit van het nageslacht. Hiervan zijn voornamelijk vrouwen de dupe. Met telkens nieuwe experimenten op vrouwenlichamen, uitgevoerd door gyneacologen en genetici, wordt ernaar gestreefd kinderen nauwkeurig te plannen en hun kwaliteit te perfectioneren.

Verwekking, voortplanting, zwangerschap en geboorte zijn organische processen die altijd, de gehele geschiedenis door en in elke samenleving, beïnvloed worden door een veelvoud aan voorstellingen, mythen, taboes en kennis. Op dit fundament van kennis zijn de hedendaagse technieken en mogelijkheden, bijvoorbeeld rondom geboortencontrole of -verlichting, gebaseerd. Terwijl in de gendustrialiseerde landen zowel de kennis als ook de techniek zich momenteel vergaand in handen van artsen bevindt, hadden in veel samenlevingen vrouwen daar zelf beschikking over met behulp van zogenaamde "wijze vrouwen" of vroedvrouwen. Het karakter van de ingrepen die op vrouwenlichamen worden uitgeoefend is, net als de ingrepen in de natuur, in iedere maatschappij verschillend. Zo kan hulp bij een geboorte bestaan uit een verdovingsprik in de rug die door een arts toegediend wordt terwijl de vrouw op een gynaecologische stoel ligt; maar het kan ook door samen met de barende vrouw ritmische cirkelbewegingen vanuit het bekken te maken. Het ene hoeft niet vooruitstrevender te zijn dan het andere. Er ligt alleen een geheel ander begrip van de eigen natuur en handelswijze aan ten grondslag.

In dit artikel zal geprobeerd worden de samenhang tussen vrouwelijke vruchtbaarheid en ecologische omstandigheden te verduidelijken. Hierbij zal getoond worden dat zowel de verhouding van vrouwen tot hun eigen natuur, hun lichaam, als ook tot de buitenwereld, gevormd wordt door de samenleving waarin zij leven. Noch de relatie van vrouwen met hun lichaam, noch die met hun omgeving is een 'natuurlijke' relatie, maar wordt door vrouwen zelf gevormd, waarbij de sociale situatie een grote rol speelt. Omgevingsfactoren zoals bevolkingsontwikkeling zijn daarom een uitdrukking van de menselijke relaties met hun 'interne' en 'externe' natuur. Zodoende zijn geboortenregeling en bevolkingscontrole geen technische, maar politieke problemen; bepalend voor het kindertal zijn niet de beschikbare voorbehoedmiddelen, maar de sociale omstandigheden waaronder vrouwen kinderen krijgen; niet de bevolkingsomvang bepaalt de toestand van het milieu, noch de technologische mogelijkheden om de natuur te bewerken, maar de manier waarop mensen de warenproductie organiseren en uitvoeren.

De in het europese Verlichtingsdenken verankerde ambivalente relatie met de natuur, heeft ook een tegenstrijdige houding ten opzichte van het vrouwelijke baarvermogen teweeg gebracht. In de filosofie van de Verlichting wordt  de natuur beschouwd als tegenpool van de menselijke beschaving (zie ook Mertens 1991, blz. 31). De stereotypering van de vrouw als moeder en baarster, waarbij zij tegelijkertijd gereduceerd wordt tot 'natuur', behoort tot deze denktraditie. Het baarvermogen stelt een zuivere belichaming van het natuurlijke van de vrouw voor en is het tegenbeeld van het Verlichte, rationele mannelijke individu. Zwangerschap en geboorte worden, evenals het geven van borstvoeding, niet als sociale gebeurtenissen ervaren, maar als biologische.

De symbolische en mythologische verheerlijking van het vrouwelijk baarvermogen en van de natuur in sommige radicaal-feministische literatuur, in het bijzonder in het ecofeminisme, staat in zekere zin nog in deze traditie van de Verlichtings-filosofie (vergelijk Mertens 1991, blz.72). Het ecofeminisme zoekt vanuit het baarvermogen van vrouwen een verklaring voor het 'dichter bij de natuur staan' van vrouwen en de andere manier waarop vrouwen omgaan met de natuur. Hiermee bevestigt het ecofeminisme het zogenaamde fundamentele, universele verschil tussen vrouwen en mannen (zie Mies 1988, blz.67). Aan vrouwen wordt toegeschreven dat zij 'van nature' ecologisch werken, terwijl de vernietigende kracht van de moderne produktiemethoden voort zou vloeien uit de voor mannen karakteristieke interactie tussen de natuur, technologie en gereedschappen.

Precies tegenovergesteld aan het ecofeminisme, wordt de verhouding van "vrouwen, natuur en baarvermogen" in de ideologie van de family-planners beoordeeld: vrouwen worden beschouwd als wezens die overgeleverd zijn aan hun 'natuurlijke' baarvermogen. De talrijke geboorten worden gezien als een quasi natuurlijke groei en daarmee als oorzaak van een ongecontroleerde bevolkingstoename die op haar beurt een gevaar voor het milieu betekent. Onwetendheid van vrouwen in ontwikkelingslanden, tradities en patriarchale verhoudingen gelden als oorzaken van deze ellende.

Als oplossing wordt vrouwenemancipatie naar westers model gepropageerd. De eerste stap hiertoe is de invoering van moderne anticonceptie-middelen zodat vrouwen hun kindertal kunnen beperken. Emancipatie betekent hier vooral de controle over de eigen natuur en wordt zo tegelijkertijd ook een middel voor bevolkingscontrole. De medische beheersing van de vruchtbaarheid van vrouwen lijkt een voorwaarde te zijn voor controle over de bedreigde natuurlijke hulpbronnen. Vruchtbaarheidsbeheersing wordt middel voor milieubescherming. In het Wereldbevolkingsrapport van 1988 staat het als volgt omschreven: "Vrouwen spelen zowel bij de bevolkingsontwikkeling als bij het in stand houden van de natuurlijke hulpbronnen een centrale rol... Veelbelovende programma's, of dat nu gaat om bevolkings- of milieukwesties, richten zich daarom in eerste instantie op vrouwen" (Wereldbevolkingsrapport 1988, blz.4)

De vrouwelijke biologie, gedefinieerd als haar baarvermogen, wordt of geïnterpreteerd als universele oorzaak van vrouwenonderdrukking, of als hetgeen dat mogelijk een oplossing kan bieden voor "bevolkings- of milieukwesties". Een genuanceerde analyse van de verbanden tussen levensomstandigheden van vrouwen, hun kinderwensen en ecologische omstandigheden blijft uit.

Vrouwen en ecologie I:
Milieuvernietiging en het nieuwe moederschap
Het lijkt erop dat toenemende milieuvernietiging juist vrouwen meer werk en zorgen brengt. Zij zijn het die de kinderen en familie proberen te beschermen voor de schadelijke milieuvervuiling en die zo voorzichtig en zuinig mogelijk om moeten gaan met levensmiddelen en grondstoffen . Het wordt lastiger dagelijks gezonde levensmiddelen te krijgen en pogingen milieuvernietiging tegen te gaan middels een andere omgang met hulpbronnen, veroorzaakt bijna altijd meer werk en toestanden.

In de geïndustrialiseerde landen betekent dit dat levensmiddelen duurder, in biologische winkels, gekocht moeten worden. De kinderen moeten meer in de gaten gehouden worden zodat hen geen ongelukken overkomen door het verkeer op straat of door giftige stoffen in het milieu. Voor de voeding van zuigelingen moet mineraalwater aangesleept worden omdat het leidingwater soms besmet is met nitraten. De poging om milieubewust te leven betekent dus nieuwe opgaven. Daartoe behoort bijvoorbeeld het bijhouden van een composthoop, het omslachtig scheiden van afval, het vermijden van kant-en-klaar maaltijden of de vergaande pogingen af te zien van wegwerpluiers en het gebruik van de auto.

Dit alles staat in ogenschijnlijke tegenspraak met het verlangen van vrouwen in de industrielanden naar economische en sociale gelijkberechtiging en het recht op een eigen inkomen en beroep. Immers, zonder wegwerpluiers, kant-en-klaar maaltijden en een tweede auto kunnen buitenshuis werkende moeders het dagelijks leven nauwelijks klaarspelen. Andere vrouwen hebben daarentegen om economische redenen geen andere keus dan bij de goedkoopste winkel inkopen te doen, af te zien van een auto, de kinderen bij oma af te leveren en buitenshuis te gaan werken. In beide gevallen betekent loonarbeid onder de gegeven omstandigheden, een directe inpassing in het milieuvernietigende en het mensvijandelijke produktiesysteem, waarbij de thuiswerkende huisvrouw en moeder als op een eiland zit en alleen met dit systeem verbonden lijkt door de bonte wereld van consumptie-artikelen.

De moeilijkheid om kinderen in een kindvijandige omgeving op te laten groeien en het conflict tussen enerzijds de poging milieubewust te leven en anderzijds economisch en sociaal onafhankelijk te zijn, vormen redenen voor vrouwen in de industrielanden om maar weinig kinderen te kunnen en willen krijgen. Ook de angst kinderen op de wereld te zetten in een steeds meer vervuilde omgeving, speelt een rol bij het plannen van de verdere levensloop. Desondanks zijn het juist de consumptieprodukten voor een kleine groep maatschappelijk gewenste kinderen uit de gendustrialiseerde landen, die een niet te onderschatten milieuvervuiling veroorzaken: iedere zuigeling laat een berg van ongeveer 5000 plastic wegwerpluiers achter, die niet gerecycled noch afgebroken kunnen worden. Daarnaast is er het verpakkingsmateriaal van de luiers, babybadschuimflessen, allerlei flacons, in aluminium verpakt babyvoeding enzovoorts. Bij het berekenen van milieuvervuiling en -uitputting zouden ook nog zaken opgenomen moeten worden als de energie en grondstoffen die nodig zijn voor de produktie van de babyuitzet: kinderwagens, autozitjes, draagzakken, rugzakken, plastic teiltjes, kinderbedjes, knuffeldieren en de bonte plastic wereld van het kinderspeelgoed. De toenemende milieubelasting wordt echter niet geweten aan de vervuiling van kinderen uit de industrielanden. In tegendeel, ter verhoging van de economische stabiliteit van het Noorden zijn ze gewenst en worden eerder met nog meer bescherming en verspilling grootgebracht, om zo te voldoen aan onze produktiemaatschappij. Van conservatieve zijde wordt de Europese middenklasse-moeder aangespoord tot het krijgen van meer kinderen, want er dreigen, naar men beweert, problemen door vergrijzing en het slinken van de bevolkingsomvang in de economisch zwakke gebieden: bij een bevolkingafname op het platteland van de industrielanden, zouden natuurbeschermende maatregelen niet meer uitvoerbaar en rendabel zijn wanneer boerderijen verdwijnen en dorpen leeglopen.

Vrouwen en ecologie II: Slachtoffer of schuldige ?
Terwijl in de industrielanden de reactie van veel vrouwen op vervreemding van de natuur en op de kind- en levensvijandige omgeving, bestaat uit een nieuw 'moederschap met eco-touch', vindt men dat vrouwen in ontwikkelingslanden het milieu moeten redden d.m.v. emancipatie en het afzien van kinderen. Steeds opnieuw suggereren krantenartikelen, televisiereportages en zelfs oproepen van grote milieu-organisaties een samenhang tussen het aantal kinderen en de milieuvernietiging in Afrika, Azië, en Latijns-Amerika. De beelden van ondervoede kinderen in de vluchtelingenkampen van Afrika of bedelende jongetjes in de straten van Calcutta of Rio de Janeiro moeten voor zich spreken. Keer op keer worden berichten over verwoestijning, het kappen van regenwoud en water- en luchtvervuiling in de groeiende metropolen van het Zuiden, in verband gebracht met de bevolkingsaanwas. Vrouwen, en dan uitgerekend de arme vrouwen, kleine boerinnen, dagloonsters en krottenwijkbewoonsters, worden er op deze manier voor verantwoordelijk gesteld. Het wordt hen verweten dat ze brandhout verzamelen, om dit vervolgens in de groeiende steden van het Zuiden te verkopen, waarmee ze proberen een inkomen te verwerven. Wanneer zij proberen op ecologisch ongeschikte grond akkerbouw uit te oefenen, bijvoorbeeld op extreem aflopende hellingen, in droogte- of respectievelijk vochtige gebieden, wordt hen dat eveneens voor de voeten geworpen. Maar zolang andere manieren om inkomsten te krijgen mislukken, blijft er voor hen geen andere keus over dan zelf bij te dragen aan de vernietiging van hun directe leefomgeving. Van alle dingen waar de vrouwen in het Zuiden van beschuldigd worden is het grootste verwijt dat ze "te veel" kinderen op de wereld zetten.

Hoewel juist de vrouwen in ontwikkelingslanden hun kinderen grootbrengen met slechts een fraktie van wat in de industrielanden gebruikt wordt aan energie en andere hulpbronnen, worden zij aangeklaagd voor milieuvernietiging. Ook zijn zij degenen die met name getroffen worden door de vervuiling. Wanneer zij als arbeidsters op thee- of bloemenplantages, in de textiel- of leerindustrie met gif en pesticiden geconfronteerd worden, heeft dat immers directe gevolgen voor hun gezondheid en die van hun kinderen. Nog dramatischer wordt milieuvernietiging ervaren in gebieden die door atoomafval en atoomproeven zijn besmet. Hier lijden de mensen aan onvruchtbaarheid, krijgen vrouwen miskramen of kinderen met genetische afwijkingen. Zij en de kinderen worden vaker getroffen door kanker dan elders. Deze berichten krijgen we niet alleen te horen uit Tsjernobyl, maar bijvoorbeeld ook van vrouwen van de eilanden in de Stille Oceaan, van Canadese indianen en van vrouwen uit het grensgebied van China en de voormalige Sowjet-Unie.

Milieuvernietiging betekent voor vrouwen uit het Zuiden - nog veel concreter dan bij ons - een bedreiging van het dagelijks leven. Daar waar niets meer groeit omdat de bodem geërodeerd is, de waterbronnen opgedroogd en de speurtocht naar brandhout en voedsel voor de dieren steeds verder van huis gaat, wordt milieuvernietiging een kwestie van overleven. Ook hier betekent dit steeds meer werk, vooral voor vrouwen. Water halen, brandhout verzamelen, werken op het land, de noodzaak extra inkomsten binnen te halen (bijv. door brandhout te verkopen); alles kost meer tijd, kracht en energie. In deze situatie kan het hebben van kinderen een verlichting van het werk betekenen. Weliswaar neemt de vrouw met haar zwangerschap een extra belasting op zich, maar de kinderen helpen al op jonge leeftijd bij het water halen, verzamelen van brandhout, huishoudelijk werk, het oppassen op jongere kinderen en ook bij extra klusjes waarmee meer inkomen verworven wordt. Kinderen gelden nog steeds, al lijkt dat af en toe niet realistisch, als verzekering voor de oude dag, ziekte of als hoop op een eventueel betere toekomst.

Onzekere levensomstandigheden, de achterstelling van vrouwen, het ontbreken van een zelfstandige economische positie en daarbij ook nog de milieuproblemen, laten voor vrouwen in het Zuiden weinig mogelijkheden open voor een uitgebreide levensplanning waarbinnen ook het plannen van een gezin een rol zou kunnen spelen. Kinderen vervullen veel meer een rol in de strategieën die gericht zijn op het dagelijks overleven. Bij vrouwen in het Noorden is de daling van het kindertal daarentegen het gevolg van het niet kunnen combineren van moederschap en betaald werk, en heeft tevens te maken met de weinig kindvriendelijke omgeving. Maar noch het milieumanagement van de Europese huisvrouw (bio-winkel, eco-luiers, en afval sorteren), noch de overlevingsstrategieën van de kleine boerinnen en loonarbeidsters in de ontwikkelingslanden zullen de aarde kunnen redden. Zij zijn immers gebonden aan een wereldeconomie, waarin grondstoffen en goederen ongelijk verdeeld en verspild worden en het milieu meer beïnvloed wordt door de heersende produktiesystemen van industrie en landbouw, dan door het individuele engagement van consumentes en kleine producentes.

Zo zullen energiebesparende ovens, bio-gas constructies en zonne-energie fornuizen geen compensatie bieden voor de bodemvernietigende exportlandbouw van het Zuiden en de industriële projecten die vanuit ecologisch oogpunt zeer bedenkelijk zijn.

Ook in de industrielanden verstaat men onder "milieubeschermende politiek" vooral oproepen aan individuele consumenten: energiezuinig stoken, milieubewust boodschappen doen en afval sorteren. Een koerswijziging van de industrie, de invoering van ecologische landbouw of een andere verkeerspolitiek blijven ook in het Noorden uit. Vrouwen worden op deze manier gereduceerd tot 'beheersters der gebreken' die de verantwoordelijkheid dragen om de laatste resten van de natuur te behouden en te onderhouden, terwijl de werkelijke oorzaken van de milieuvernietiging halfslachtig aangepakt worden (zie ook Wichterich 1992, blz. 82).

Biologische concepten voor een maatschappelijk probleem
Binnen het publieke debat over bevolkingsgroei in de ontwikkelingslanden wordt ieder kind, gebaard door een vrouw uit het Zuiden, gezien als extra milieubelasting. In de invloedrijke mediaberichten over de milieuproblemen, wordt eenvoudigweg het groeiend aantal mensen tegenover de voorhandenzijnde natuurlijke hulpbronnen gesteld: de houtvoorraad van de bestaande bossen, de waterreservoirs en de bebouwbare akkervelden worden berekend. Er wordt gewaarschuwd dat met de stijgende levensstandaard en consumptiebehoeften het bronverbruik per hoofd van de bevolking in de Zuidelijke landen nòg verder zal stijgen en de behoeftenbevrediging van mensen steeds moeilijker wordt.

Men is het erover eens dat een consumptie-niveau zoals die in de gendustrialiseerde landen, om ecologisch redenen niet te verwerkelijken is voor alle mensen ter wereld. Zo'n verbruiksniveau is bij een verder groeiende wereldbevolking al helemaal onmogelijk. Maar dit leidt in geen geval tot het ter discussie stellen van de levensstijl en produktiemethoden in de geïndustrialiseerde landen. In tegendeel, het ontketent een oproep tot geboortenbeperking voor de vrouwen in het Zuiden.

Aan zo'n voorstelling ligt een puur biologisch idee ten grondslag over ecologie. Mensen worden slechts als individuen gezien. Mensen worden niet beschouwd als in een gemeenschap levend, in een samenleving met een bepaalde sociale orde die hun mogelijkheden tot economisch handelen en consumeren meebepaald. Overeenkomstig wordt ook de voortplanting van de mens opgevat als een zuiver biologisch proces, dat niet door regels van de samenleving, maar slechts door moderne voorbehoedstechnieken te controleren valt.

In de biologie staat het begrip "populatie" voor een bepaald aantal levende wezens (ratten, microben, muizen...), die in een zeker territorium onder desbetreffende omstandigheden kunnen overleven. De draagkracht van dit territorium wordt alleen bepaald door de zogenaamde natuurlijke omstandigheden; niet door de manier waarop de "populatie" daar leeft. Deze zienswijze uit de biologie wordt overgedragen op de menselijke samenleving. Pierre Odum (1980), de auteur van een standaardwerk over ecologie, beschrijft de mensen equivalent aan "parasieten" (zie blz.719 van zijn boek). Ook de Verenigde Naties verspreiden een soortgelijk beeld wanneer ze in het Wereldbevolkingsrapport van 1989 schrijven: "In de ontwikkelingslanden is het voortdurend groeiend aantal arme mensen gedwongen tot een brutale verkrachting van hun milieu, om te overleven".

In dit gedachtengoed is het doorslaggevende verschil met een dier, de mogelijkheid van de mens om de natuur met behulp van technologische middelen in grote mate uit te buiten. De mens put de aarde uit als een "parasiet" en des te hoger het technologisch niveau van de uitbuiting, des te groter is de milieuvernietiging. Dit 'aangeboren' karakter van de mens komt overeen met het destructieve karakter van het moderne industrie-systeem en daarmee is dit laatste een 'natuurgegeven'. Volgens zulke ideeën kan het stellen van grenzen aan de vernietiging inderdaad alleen maar bestaan uit het begrenzen van de bevolkingsomvang.

Exemplarisch voor het zojuist beschreven denkmodel is ook het artikel "De tragiek van de Allmende" dat door Garrett Hardin in 1968 in het Amerikaanse wetenschapsblad "Science" werd gepubliceerd en nog steeds telkens opnieuw geciteerd wordt. Hardin beweert dat het individuele gebruik van gemeenschappelijke goederen sowieso zal leiden tot buitensporige exploitatie en op de lange duur tot vernietiging. Zo stelt hij in zijn logica vast dat veebezitters de allmenden overbeweiden, terwijl de privébezitters wel verantwoordelijkheid zouden tonen voor de verzorging van de velden. Ook gelooft hij dat staatscontrole over de bevolking te legitimeren valt doordat voortplantingsvrijheid de gehele bevolking zou ruïneren (zie Mertens 1991, blz. 168), want zonder controle van buitenaf vermeerderen de mensen zich tot ze het milieu totaal vernietigd hebben.

De waarschuwingen voor een 'overbevolking' van de aarde funktioneren als afleiding van de milieuvernietiging die veroorzaakt wordt door de mensen in de geïndustrialiseerde landen. Ze leiden af van de wereldwijde onrechtvaardige verdeling van goederen. Dramatische beelden van woestijn-uitbreiding, het kappen van tropisch hout, dorheid en watersnood scheppen weliswaar een bewustzijn voor de explosieve kracht van de actuele problemen in ontwikkelingslanden, tegelijkertijd worden er echter angsten aangewakkerd. Het idee dat mensen uit ontwikkelingslanden hun aandeel aan de welvaart van de wereld opeisen of zelfs als vluchteling naar ons toekomen, zorgt eerder voor een verspreiding van racistisch gedachtengoed dan dat er positieve aanknopingspunten voor een andere omgang met de natuur door gestimuleerd worden.

Gezien de wereldwijde crisis gaat het momenteel echter toch alleen om andere samenlevings-concepten. Het gaat niet alleen om een betere verdeling van de rijkdom van de aarde, maar ook om een andere omgang met de natuur waardoor duurzame ontwikkeling mogelijk zou kunnen worden. Een nauwkeurig onderzoek naar de verhouding tussen bevolkingsontwikkeling en milieu vereist daarom onderzoek op drie niveaus. Op de eerste plaats de wereldwijde onrechtvaardige verdeling van het verbruik van natuurlijke hulpbronnen. Op de tweede plaats het ongelijke verbruik van goederen binnen de afzonderlijke landen. En op de derde plaats komt de vraag, op welke wijze er bij een groeiende bevolkingsomvang geproduceerd moet worden om iedereen te kunnen voeden, ook wanneer de goederen rechtvaardig verdeeld zijn.

Een kwestie van verdeling
Nog steeds verbruikt 20% van de wereldbevolking - dat zijn de mensen die in de rijke geïndustrialiseerde landen leven - ongeveer 85 % van alle wereldbronnen. Een volwassen Duitse burger verbruikt doorsnee per jaar 45 maal zoveel energie als een Kenyaan en 23 maal zoveel als een Indiër. Een Amerikaan verbruikt zelfs 72 maal zoveel energie als een Kenyaan (Wichterich 1992, blz.64). Dit geldt eveneens voor het waterverbruik. Dagelijks douchen, wc doorspoelen, was- en vaatwasmachinegebruik, het wassen van auto's, voedselbereiding en het besproeien van gazons, leiden ertoe dat mensen in industriële landen een veelvoud gebruiken van het water dat mensen in ontwikkelingslanden nodig hebben. De Amerikanen staan ook wat waterverbruik betreft op kop, gevolgd door de Europeanen. De industriële landen verbruiken 75% van alle fossiele brandstoffen (olie, kolen, hout) en ongeveer 90% van alle CFK's. Daarmee is de bijdrage aan vervuiling van koolstof in de atmosfeer van iedere industrieland-inwoner ongeveer 4 maal zo groot als die van iemand uit een ontwikkelingsland (Wereldbevolkingsrapport 1993).

De mensen in de industrielanden verbruiken daarnaast ook natuurlijke hulpbronnen van de ontwikkelingslanden, doordat goedkope grondstoffen en etenswaren daar vandaan geïmporteerd worden. Hiermee exporteren de industrielanden als het ware een deel van hun milieuvervuiling naar het Zuiden. De gevolgen voor het milieu door de verbouw van koffie, katoen, thee, bloemen, fruit en groenten in grote monoculturen zijn immers voor rekening van de landen in het Zuiden, terwijl de 'vruchten' naar de industrielanden geëxporteerd en goedkoop verkocht worden. Ook bij de ontginning van kolen en de ertswinning blijven de verwoestingen, ontstaan door de exploitatie, in het land van herkomst. Naast dit alles is er nog de export van afval van industrielanden naar ontwikkelingslanden.

Onafhankelijk van een bepaalde bevolkingsomvang, is ook het verbruik van bronnen binnen de afzondelijke landen ongelijk verdeeld tussen invloedrijke en minder invloedrijke bevolkingsgroepen. Door een verdergaande uitbreiding van commerciële landbouw die in handen is van grootgrondbezitters, overheden of buitenlandse ondernemingen, worden kleine boeren die veelal zelfvoorzienend produceren, verdreven naar slechtere grond. Ze zijn gedwongen deze grond te verbouwen en bos, waar ecosystemen nog in tact zijn en waar negatieve effekten te voorspellen zijn, te gebruiken. De 'goede' gronden worden ondertussen gebruikt en uitgeput ten bate van de export.

Sociale ongelijkheid en ecologische problemen hangen nauw met elkaar samen. In een illustratieve studie heeft het Centrum voor Wetenschap en Milieu in New-Delhi de samenhang tussen sociale ongelijkheid, fout gelopen ontwikkelingspolitiek en milieuvernietiging uitgewerkt: "Milieuvernietiging is nauw verbonden met de in een samenleving toegestane manier waarop natuurlijke hulpbronnen gebruikt worden. In een land als India met een hoge bevolkingsdichtheid wordt iedere ecologische plek bezet voor het economische of culturele levensonderhoud van een bevolkingsgroep. Als deze plek vernietigd wordt of haar bronnen door machthebbers toegeëigend worden, zullen deze onteigende groepen met zekerheid lijden" (Centre for Science and Environment 1982, blz.116).

Voor een grootgrondbezitter in Latijns-Amerika is het geen probleem wanneer zijn veestapel de vlaktes overbeweiden. Hij verdient sowieso genoeg en incasseert pacht van zijn afhankelijken. Een kleine pachter daarentegen moet op zijn land ieder jaar genoeg produceren om in eigen onderhoud te voorzien en de pacht op te brengen (zie Mutter 1993). In India zijn landloze vrouwen gedwongen illegaal en met omkoping van de boswachter, hout in beschermde bossen te verzamelen, terwijl tegelijkertijd bossen aangelegd worden, met staatsondersteuning, voor snelgroeiende, industrieel te benutten houtsoorten (zie Wichterich 1988, blz 12 en ook Lachenmann 1992, blz. 83). In de Sahel-zone worden zelfs pinda's en groenten verbouwd op voormalige weidevlaktes voor de export naar Europa, terwijl nomaden hun kuddes steeds verder de woestijn in moeten drijven.

De draagkracht van de aarde
De verhouding tussen de toestand van het milieu en bevolkingsontwikkeling lijkt uiterst complex. Niet alleen de verdeling van natuurlijke hulpbronnen speelt een rol, maar ook beslissingen over hoe de natuur, de bodem, het water, de grondstoffen en energie benut worden. Worden er luxe-goederen geproduceerd, worden er artikelen van het ene deel van de aarde op een hoog energievretende manier, naar een ander deel getransporteerd, omdat daar een koopkrachtige consumentengroep zit die het gehele jaar door aardbeien, sinaasappels, kiwi's en ananas wil eten? Wordt aan de produktie van machines en elektrische apparaten voorrang gegeven boven investeringen in de landbouw? Wat is noodzakelijk? Wat is wenselijk? Welke levensstandaard is menswaardig en moeten we ons aanmeten? Dit alles leidt tot de vraag: hoeveel mensen zouden daadwerkelijk met een bepaalde levensstandaard - waarbij een zo eerlijk mogelijke verdeling van goederen vooropgesteld wordt - op de aarde kunnen leven?

Experts van de FAO (Wereldvoedselorganisatie) hebben in samenwerking met andere onderzoeksinstituten getracht hier een zeer technisch antwoord op te geven. In zogenaamde 'draagkracht-onderzoeken' proberen ze de maximale inwoneraantallen te bepalen die in de verschillende regio's van de wereld zouden kunnen bestaan.

Voor dit doel werd van alle gebieden op aarde de situatie van het milieu, de klimatologische omstandigheden en de bodemgesteldheid onderzocht. Op basis van deze gegevens werd de maximale produktiviteit van de landbouw berekend, waarbij men uitging van bepaalde technologische voorwaarden. De maximaal te produceren opbrengst werd vervolgens omgerekend in graaneenheden. Dat wil zeggen dat alle mogelijk te verbouwen produkten - of het nu groente, aardappels, gierst of vlees is - in graaneenheden werden omgezet, om ze vervolgens in verhouding te zetten tot het benodigde voedsel voor de bevolking op een gegeven moment. Dit benodigde voedsel werd bepaald door een minimum aantal calorieën (aanbevolen door de Wereldgezondheidsorganisatie) dat per hoofd van de bevolking nodig is. In deze berekeningen is geen rekening gehouden met de verschillende mogelijkheden qua draagkracht van de gebieden, of daar sprake is van veeteelt of bijvoorbeeld van aardappelverbouw. Ook is het minimum aan benodigd voedsel niet ingedeeld in de te onderscheiden bestanddelen die noodzakelijk zijn om te overleven zoals eiwitten, vetten, koolhydraten en mineralen.

Desondanks leidden de onderzoeken tot de conclusie dat de meeste landen in het jaar 2000 en daarna, op basis van de natuurlijke omstandigheden, de mogelijkheid zouden hebben de bevolking te voeden, ook wanneer deze in aantal toeneemt. Voor enkele landen echter, met name Afrikaanse eilandstaten (Kaap-Verdië, Comoren, Mauritius) en berglanden als Rwanda en Burundi, is er sprake van een kritische situatie. In totaliteit schat de FAO dat de draagkracht van de aarde 11 miljard mensen aan zou kunnen, twee keer zoveel mensen als er nu op aarde leven (vgl. Mertens 1991, blz.194).

Ondanks dit optimistische resultaat gaan de onderzoeken helaas nauwelijks in op de relatie tussen mensen en hun omgeving. Er werd enkel berekend welke hoeveelheden voedsel er in bepaalde gebieden onder verschillende technologische voorwaarden kunnen groeien. Criteria vormen het gebruik van irrigatie, bemesting, pesticiden, de afmetingen van de akkers en het gebruik van tractoren en andere machines. Daarbij werden noch de bepalende sociale problemen, noch de ecologische problemen van de moderne landbouw, in acht genomen. Maar alleen wanneer een gemoderniseerde of veranderde landbouw ook arbeidsplaatsen en inkomen biedt aan de bevolking in een betreffend gebied, kan deze landbouw pas de levensstandaard verbeteren. En alleen wanneer de agrarische produktiemethoden niet het water, de lucht, bodem en ander leven vernietigt, kan deze veranderende landbouw een wenselijke ontwikkeling zijn.

Voor een duurzame ontwikkeling hebben in ieder geval de  technisch vergevorderde agrarische systemen van de Groene Revolutie [1] en de gemoderniseerde Europese landbouw afgedaan. Want de gevolgen voor het milieu zijn zeer ernstig. Het hoge water- en energieverbruik met kunstmest en pesticiden is op de lange duur problematisch. Zo heeft het bewateren van de hoge-opbrengst-rijstsoorten met water uit de diepe bronnen in Noord India, er inmiddels toe geleid dat de waterbronnen van de mensen in de omliggende dorpen uitgedroogd zijn. Ook ontstaat bij monoculturen al snel bodemerosie en een noodzaak om steeds meer kunstmest te gebruiken. De mest en het bezinksel in de grond van pesticiden verslechteren de waterkwaliteit van de omgeving. Ze kunnen op de lange duur negatieve gezondheidsgevolgen hebben voor de bevolking, in het bijzonder voor de arbeidersters die er direct mee in aanraking komen. De besmetting door pesticiden heeft er in India - in gebieden waar de Groene Revolutie plaatsvond -  ook toe geleid dat eenden, vissen en kikkers, die belangrijk extra voedsel voor de bevolking betekenden, niet meer in het water van de rijstvelden konden leven. In Ecuador moest vanwege het hoge pesticidengebruik bij de bananenteelt delen van de krabben- en garnalenkwekerijen aan de kustlijn opgegeven worden omdat de watervervuiling te ernstig was (Frankfurter Rundschau, 11-1-1994, blz. 17).

In Europese landbouwgebieden vormt nitraatbezinksel in het grondwater en opervlakte wateren eveneens een probleem: het water van verschillende plattelandsstreken is in ieder geval voor zuigelingen en kleine kinderen niet meer te drinken. Ook de voedingswaarde van het agrarisch-industrieel geproduceerde voedsel verslechtert en de langdurige uitwerking hiervan op de gezondheid zijn problematisch. De ervaringen in Europa met nitraathoudende groenten, giftig fruit, hormoon-rundvlees en sinds kort met genetisch gemanipuleerde voedingsmiddelen laten zien dat de problemen niet opgelost kunnen worden door een kwantitatieve stijging van voedsel, zelfs niet wanneer deze in theorie alle mensen genoeg te eten zou geven. Het behoud van een levensvatbaar milieu, van het water, de bossen en ook van gezonde en evenwichtige voeding zijn eveneens voorwaarden voor ontwikkeling bij een groeiende wereldbevolking. Daarom is de doorslaggevende vraag bij de gedachtengang over hoeveel mensen er op de aarde kunnen leven, niet alleen die naar het aantal mensen, maar vooral ook naar de wijze waarop er geproduceerd wordt. Het antwoord op deze vraag kan alleen gegeven worden op regionaal niveau, waarbij rekening gehouden wordt met de bevolking die op dat moment in een bepaald gebied woont.

Ecologisch werken - een politieke vraag
Bezitsverhoudingen, arbeidsverhoudingen en inkomensverdeling zijn in de landbouw nauw verstrengeld met het milieu en bevolkingsontwikkeling. Een hoog-technologische landbouw verzekert weliswaar een hoge produktie, maar biedt in veel gevallen weinig arbeidsplaatsen en sluit de mensen die vroeger het land bebouwd hebben uit van werk en inkomen. De op rationalisatie gebaseerde techniek is vaak één van de oorzaken waardoor bodemerosie en milieuvernietiging gestimuleerd wordt. Want grote machines kunnen alleen op grote, kaal gemaaide vlaktes ingezet worden. Daarom worden 'oneffenheden' zoals struikgewas en bomen opgeofferd. Het gebruik van pesticiden schijnt rationeler te zijn dan het vermoeiende en arbeidsintensieve schoffelen en hakken. Bemesten schijnt effectiever dan tussendoor zaaien, wisselbouw en de grond af en toe een tijdje braak te laten liggen.

De maatregelen die genomen worden ter behoud van het milieu en ter verzorging van de akkers is afhankelijk van wie de grond bezit, wie over de produkten beslist en wie het werk verricht. En vooral ook de vraag aan wie de voedingsmiddelen uiteindelijk ten goede komen, hangt af van deze factoren. Multinationals concentreren zich voornamelijk op die produkten waarmee op internationale markten winst te behalen valt: pinda's en groente uit de Sahelzone, rundvlees uit Latijns-Amerika, koffie, cacao en bananen uit Midden-Amerika, thee en bloemen uit Oost-Afrika. En wanneer de bodem uitgeput is, de produkten niet meer afzetbaar zijn of de lokale arbeidskrachten te duur worden, bestaat er voor de multinationals nog altijd de mogelijkheid om uit te wijken naar andere gebieden. De kleine boeren, de pachters en de landarbeider(ster)s daarentegen zijn erop aangewezen dat ze zich kunnen voeden van de grond in hun gebied, onder de gegeven milieu-omstandigheden. Daarom hebben ze een persoonlijk, concreet belang bij het behoud van het milieu.

Maar het streven naar ecologische doelen mag voor hen niet betekenen dat ze moeten afzien van hun huidige inkomen. De omschakeling van boerenbedrijven naar milieuvriendelijke landbouw houdt vaak in dat er een aantal jaren een terugloop van opbrengsten zal zijn, dat er meer werk verricht moet worden en dat er ook meer investeringen gepleegd worden. Een kleine boerin of boer aan de rand van het bestaansminimum kan zich deze omschakeling zonder ondersteuning van anderen niet veroorloven. Zij moeten ieder jaar produkten produceren voor hun eigen voorziening en voor een afzet op de markt.

De beslissing voor of tegen een geschikte milieuvriendelijke produktie hangt dus niet alleen af van de bevolkingsomvang en ook niet van de te verwachten bevolkingsgroei: het is een politieke beslissing. Veel voorbeelden tonen aan dat bezitsverhoudingen en arbeidsverdeling beslissend zijn voor de produkten die verbouwd worden. Terwijl grootgrondbezitters en grote bedrijven vruchten verbouwen voor de industrie en export, hebben kleine boerinnen en boeren een voorkeur voor produkten voor eigen levensonderhoud en voor het ruilen op de lokale markt.

Ook tussen de seksen loopt de interesse voor milieuverantwoorde produkten uiteen. Voorbeelden hiervoor zijn talrijke conflicten over herbebossingsprojekten, over de aan te planten bomen en het gebruik van het bos. Zowel binnen de Indiase Chipko-beweging in de Himalaya als elders, schijnen mannen eerder geïnteresseerd te zijn in financiële opbrengsten en pleiten voor fruitbomen, cashewnoten of snelgroeiende houtbomen (Wichterich 1992, blz.72; Centre for Science and Environment 1982, blz.183). Vrouwen daarentegen willen hun eigen voorziening en die van hun families verzekeren. Zij pleiten voor stookhout en vruchtbomen voor eigen gebruik.

Onderbevolking en milieuvernietiging
De trek naar de stad verslechtert de mogelijkheden voor het platteland nog verder. Er ontstaan situaties waar het, niet vanwege 'overbevolking' maar vanwege een tekort aan arbeidskrachten, niet langer mogelijk is milieuvriendelijke landbouw toe te passen. In veel gebieden trekken vooral jonge mannen naar de steden en laten vrouwen, ouderen en kinderen achter. Daar waar de grote export-bedrijven vooral jonge meisjes werven, zoals in delen van Latijns-Amerika en Azië, verlaten ook de vrouwen het platteland. Dit veroorzaakt vaak een drastische geboorte-afname op het platteland en leidt daarmee tot een tekort aan arbeidskrachten, terwijl er tegelijkertijd ook nog een verdergaande verslechtering van het milieu plaatsvindt. Het gevolg is een terugloop van de voedselproduktie en tevens een verwoesting van de grond.

Een voorbeeld van de samenhang tussen onderbevolking en erosie is Zambia. Hier concentreert zich de bevolking in steden rondom de kopermijnen. Slechts een klein gedeelte van de grond wordt verbouwd. Voedingsmiddelen moeten voor een deel geïmporteerd worden. En omdat er maar een klein deel van de bodem gebruikt wordt voor landbouw, wordt er weinig gedaan aan het behoud van de bodemvruchtbaarheid. Kleine boeren en boerinnen missen hiervoor de financiële bronnen en de bezitters van grote boerderijen verlaten onvruchtbare gronden en bebouwen een nieuwe vlakte elders (Blaikie 1985, blz.193).

De slechte levensomstandigheden op het platteland veroorzaken een vicieuze cirkel waarvan de gedupeerden vooral vrouwen zijn. De migratie van mannen leidt tot een arbeidskracht-tekort waardoor de akkerbouw verslechtert en de werkdruk van vrouwen verhoogt. Het inkomen uit de landbouw daalt steeds verder, terwijl de bodemerosie door ontbrekende tegenmaatregelen stijgt. Het gevolg is een structurele achteruitgang van de ecologische omstandigheden (vgl. Centre for Science and Environment 1982, blz.180).

De vrouwen die op het platteland achterblijven, ontbreekt het aan financiële middelen, voldoende arbeidskracht en aan eigendomsrecht op grond, om ecologische landbouw te kunnen bedrijven. Zo zou erosie en het wegdrijven van aarde voorkomen kunnen worden - ook op hellingen - door het aanleggen van terrassen en beplantingen, door het aanplanten van dicht struikgewas en tussenzaaiingen of door het verbeteren van de vruchtbaarheid met bewateringssloten.

Nieuwe en oude gewascombinaties zouden betere resultaten kunnen opleveren. Een zorgvuldige keuze en samenstelling van de te verbouwen planten in mengculturen en wisselbouw kan de bodem duurzaam verbeteren. Bomen tussen de velden geven schaduw, reguleren de waterhuishouding en kunnen onder omstandigheden zelfs brandhout en voedsel opbrengen. De onderzoeken naar dergelijke duurzame landbouwmethoden staan in veel landen nog in de kinderschoenen. Traditionele gewoonten en kennis zouden samen met nieuwe ideeën afgestemd moeten worden op de regionale omstandigheden.

Vast staat dat milieubewuste landbouw alleen succesvol kan zijn wanneer de bevolking - vrouwen en mannen - deelneemt en er rekening met hen gehouden wordt. Daar waar vooral vrouwen, die vechten voor hun bestaansminimum, ook nog eens de taak op hun schouders krijgen om het milieu te beschermen, kunnen ecologische maatregelen geen succes hebben. Want zonder beschikking te hebben over een eigen of gemeenschappelijk stuk land, over de opbrengsten ervan en zonder beslissingsrecht, gaan veel milieubeschermende maatregelen voorbij aan hun behoeften. Hierbij maakt het niet uit of het nu gaat om herbebossing, biogascontructies of zuinige ovens (vgl. Wichterich 1992, blz.90). Waar vrouwen alleen maar nieuwe lasten op hun schouders krijgen (zoals het onderhouden van bomen) of gestraft worden voor zaken die van levensbelang zijn (zoals brandhout verzamelen) of wanneer zelfs beweerd wordt dat ze uit liefde voor het milieu hun kindertal moeten reduceren, wordt natuurbescherming iets dat zich tegen de mensen keert.

Het is cynisch wanneer mensen in de industriële landen uit zorg voor het tropisch regenwoud, het wereldklimaat en de woestijnuitbreiding uitgerekend van de arme bevolkingen uit het Zuiden eisen dat zij geen bos meer ontginnen voor akkerbouw, geen hout meer verzamelen en hun vee niet meer op berghellingen of op andere ongeschikte gebieden laten grazen. Want ze hebben vaak geen andere keus om te overleven. Ook de eis om hun kindertal te verkleinen gaat voorbij aan de dagelijkse realiteit, zolang kinderen belangrijke arbeidskrachten zijn en zekerheden voor de oude dag en in geval van ziektes bieden.

Het afsluiten van natuurreservaten en het verdrijven van de daar levende mensen is onderdeel van een politiek waarin mensen en hun natuurlijke omgevingen opgedeeld worden in "produktief" en "onproduktief". Natuurbescherming krijgt hier het karakter van natuurbescherming tegen de mensen. In Europa bijvoorbeeld moeten uitgerekend boeren in de economisch-zwakke gebieden hun akkers braak laten liggen uit liefde voor de natuur, terwijl andere boeren in de agro-industrie doorgaan met het verhogen van de boter- en melkberg en hun roofbouw op de natuur voortzetten. De produktie wordt niet gezamenlijk overgeschakeld op ecologische landbouw, dat misschien minder winstgevend maar daarentegen wel duurzamer en energie-effectiever is en gezondere voeding en levensomstandigheden voortbrengt. Momenteel lijkt het veel meer de bedoeling te zijn, alles aan natuurvernietiging en uitbuiting toe te staan waar dat economisch rendabel is, terwijl in schijnbaar minder lucratieve omstreken de mensen niets meer mogen produceren om zo de natuur te beschermen.

Noten:
[1]  Groene Revolutie: De invoering van kapitaalintensieve landbouw in de vorm van monoculturen, waarmee geproduceerd wordt voor de export. Zelfvoorzienende landbouw werd hiermee vernietigd en daarmee de bestaanszekerheid van veel kleine boeren. Een grote trek van het platteland naar de stad was het gevolg.

De feministische actiegroep Rote Zora - die in Duitsland een aantal acties tegen gentechnologie en nieuwe voortplantingstechnieken heeft ondernomen - beargumenteerde hun keuze om zich in te zetten tegen bevolkingspolitiek als volgt: "Deze technologieën vertegenwoordigen een patriarchale geweldsverhouding waarbinnen de Heren (die elkaar hun functies toebedeeld hebben) de schepping doordringen op een kwalitatief nieuw niveau, met de bedoeling het leven commercieel uit te buiten, om op die manier hun winsten te verhogen en de machtsstructuren opnieuw te verankeren" (2). Een ander argument om bevolkingspolitiek destijds als speerpuntthema te kiezen, was dat dit onderwerp de mogelijkheid bood een link te leggen tussen vrouwen in het Noorden en vrouwen in het Zuiden. Er werd een koppeling gemaakt tussen enerzijds de druk die hier in de rijke industrielanden op ons wordt uitgeoefend om géén ongezonde, gehandicapte baby's op de wereld te zetten en anderzijds de gewelddadige geboortenbeperkingsprogramma's in het Zuiden. Solidariteit kon meer inhoud krijgen, omdat er duidelijk sprake was van gezamenlijke belangen in de strijd tegen bevolkingspolitiek, in de strijd tegen de idee dat een mens slechts recht op leven heeft wanneer zij/hij 'economisch produktief of nuttig' is.

Nu, ruim tien jaar later, heeft de lobby die het recht op leven verbindt met economische 'nuttigheid' veel terrein gewonnen. Desondanks zijn de acties - in het Noorden - tegen bevolkingspolitiek en het nuttigheidsdenken, op een laag pitje gezet, zo niet geheel opgegeven. Rote Zora geeft in haar brochure "Mili's Tanz auf dem Eis" een aantal redenen waarom dit onderwerp van de politieke agenda van westerse (vrouwen)groepen is verdwenen. Deze redenen zijn volgens ons, voor een deel eveneens toepasbaar op de Nederlandse situatie in de jaren 80. Rote Zora stelt dat enerzijds de analyses van Links over economie, de rol van nieuwe technologieën, geweld en onderdrukking tekort schoten. Er ontstond geen helder beeld over de achtergronden van de sociaal-economische en technologische ontwikkelingen. Anderzijds werden persoonlijke ervaringen met de nieuwe ontwikkelingen, nauwelijks met elkaar besproken en uitgewerkt. Hierdoor leidde de strijd niet tot nieuwe motivatie en werd het een doodlopende weg. Daarnaast werd er ook van uitgegaan dat de bevolkingspolitieke plannen in Noord en Zuid gedwarsboomd konden worden door de -op dat moment- brede actiebeweging. Toen er desondanks weinig feitelijke successen bleken te zijn geboekt, raakte men gedemotiveerd.

In tegenstelling tot in de jaren 80 zien wij het thema bevolkingspolitiek niet als een speerpuntthema, maar als een overkoepelende term voor verschillende vormen van sociale politiek. We hebben in deze brochure een link gelegd tussen bevolkingspolitiek en kapitalistische ontwikkeling. Een link die in onze teksten een centrale plaats inneemt. Bevolkingspolitiek zien we als een centraal thema, omdat het deelthema's als vruchtbaarheidsregulering, migratiepolitiek, bio-politiek en sociale afbraak-politiek in zich verenigt. Ons uitgangspunt is "bestaansrecht voor iedereen" en we zien bevolkingspolitiek als de politiek die van bovenaf opgelegd wordt om mensen in te passen in de kapitalistische productie- en levenswijze. Wie niet in dit maatschappijmodel kan of wil leven, wordt beschouwd als overbodig, onbruikbaar, lanterfanter, gelukzoeker, zielepoot of 'looser'. Bevolkingspolitiek is de politiek die tegengesteld is aan bestaansrecht voor iedereen.

De situatie in Nederland is een geheel andere dan 10 à 15 jaar geleden. Technieken voor prenatale diagnostiek en IVF zijn inmiddels geheel ingeburgerd. De concepten van 'internationale solidariteit' en 'wij vrouwen' zijn verdwenen. Van solidariteit is geen sprake meer. De herstrukturering - waarbij nieuwe gebieden in ons leven gecommercialiseerd worden, de lonen dalen, arbeidsvoorwaarden verslechteren en sociale voorzieningen afgebroken worden - is in alle hevigheid gaande. In de afgelopen 10 jaar is de radikaal-linkse beweging, zoals deze vanaf het einde van de jaren 70 tot eind jaren 80 bestond, voor een groot deel verdwenen. Een aantal groepen (bijvoorbeeld de Duitse groep FeLS - Für eine Linke Strömung) hebben waardevolle aanzetten gegeven waarin aanknopingspunten gegeven worden voor nieuwe organisatievormen en oriëntatiepunten voor links. Hierbij wordt door hen een strukturele uitwisseling van praktische ervaringen voorgesteld; zowel  t.a.v. akties, als t.a.v. van de veranderingen in ons dagelijks leven (flexi-arbeid, afrbraak sociale voorzieningen, het leven van vluchtelingen/migranten in de illegaliteit..). Tegelijkertijd kan gekeken worden hoe de ontwikkelingen ingeschat en geanalyseerd kunnen worden, met als doel zicht te krijgen op de zwakke plekken, c.q. momenten in de ontwikkelingsprocessen. Na discussies over het vormgeven van onze politiek - hoe beperkt deze ook is - en over de ervaringen die we tot nu toe hebben opgedaan in verschillende linkse groepen, hebben we (Helix) een soort checklist gemaakt die als hulpmiddel kan dienen voor onze aktiviteiten en publikaties.

-   Wat heeft de aktiviteit met jezelf te maken? Komt je eigen motivatie/ belang naar voren?
-   Is er sprake van een internationalistisch uitgangspunt?
    Wordt er een verband gelegd tussen wereldwijde mobilisatie, arbeidsmigratie, verdrijvings- en bevolkingspolitiek? Worden deze zaken gezien als basis van een imperialistische programma?
-   Is de aktiviteit van onderop georganiseerd? Ben je zelf onderdeel van de 'doelgroep'? Is het georganiseerd door bijv. vrouwen- en vluchtelingenzelforganisaties?
-    Fixeert de aktiviteit zich op het regeringsbeleid? Zo ja, hoe zou dit anders kunnen?
-   Vormt de aktiviteit geen verlengstuk van de overheid?
-   Is er expliciet aandacht voor anti-patriarchale en anti-racistisch uitgangspunten? Thematiseert de aktiviteit bijv. sexistische uitbuiting en patriarchale onderdrukking van (vluchtelingen)vrouwen? Of thematiseert het bijv. de slechte leefomstandigheden vluchtelingen in AZC's, vluchtelingengevangenissen?
-   Wordt er dialectisch gewerkt/ gedacht/ geanalyseerd?
-   Is de aktiviteit konfronterend/ offensief?
    Worden de verantwoordelijken bij naam genoemd?
    Heeft het een mobiliserende uitstraling (bijv. tegen uitzetting van vluchtelingen(vrouwen)?
-   Zit er een langere termijn gedachte/ planning achter?

In 1992 bij het uitbrengen van de eerste Helix-brochure werd vermeld dat we een reeks zouden maken, bestaande uit 4 delen. Dit is dus het laatste deel in de serie, hoewel het niet ondenkbaar is dat we vaker iets zullen publiceren. Het doel van de brochure-reeks is het ontwikkelen van een politieke maatschappij-analyse. We zien een dergelijke analyse niet als iets statisch. Integendeel, het is een dynamisch, dialectisch proces door discussies, nieuwe inzichten, nieuwe ontwikkelingen en nieuwe ervaringen. Dat ook onze visie op bevolkingspolitiek aan veranderingen onderhevig is, wordt zichtbaar wanneer de vier verschillende Helix-brochures naast elkaar gelegd worden.

Terugkijkend op het Helix-project is het voor onszelf leerzaam en inspirerend geweest. We vinden het echter jammer dat we tot nu toe slechts enkele reacties hebben ontvangen op de voorgaande delen. Dat heeft wellicht te maken met de manier waarop we de brochures (niet) gepresenteerd hebben. Of misschien komt het doordat we nooit expliciet gevraagd hebben om commentaar. Dat doen we graag alsnog, want we staan open voor kritiek en zijn nieuwsgierig naar wat anderen van onze inbreng vinden.

Helix is een kleine groep mensen die regelmatig een aantal dagen bij elkaar komt. We lezen en bespreken artikelen en wisselen ervaringen uit over de dingen die we in ons dagelijks leven en politieke werk (o.a. in vakbondswerk, vrouwenorganisaties, gehandicaptenzorg en vluchtelingen-ondersteuningswerk) tegenkomen. Dit doen we met het doel elkaar te stimuleren en samen een politieke richting te ontwikkelen. Aanvankelijk werkten we op ad hoc-basis. Ondertussen proberen we meer lange-termijn-doelen te stellen en elkaar daarin blijvend te motiveren door ervaringen uit te wisselen en gemeenschappelijke studie. 

In de 3 voorgaande brochures werd achtereenvolgens aandacht besteed aan de thema's: eugenetica, jodenvervolging, 'euthanasie' tijdens en na het nationaal-socialisme, het aborteren van foetussen met een handicap of ziekte, migratie en de situatie van vluchtelingen. Deel 1 was een algemene inleiding, deel 2 ging in op het deelthema's sterfte, deel 3 op migratie en dit laatste deel gaat over geboorte. We hebben geprobeerd deze onderwerpen vanuit een historisch en revolutionair-links perspectief aan de orde te stellen. We hopen middels onze brochure-reeks een zinvolle bijdrage te leveren aan een nieuwe oriëntatie van radikaal-links.